ปลาคืออะไร

ในสมัยก่อนมนุษย์เรามีความรู้ความเข้าใจในเรื่องเกี่ยวกับปลาน้อยมาก และปลาได้เข้ามาเกี่ยวข้องกับมนุษย์เราทั้งทางตรงและทางอ้อม ทำให้ปลาเป็นที่สนใจและท้าทายต่อการศึกษาค้นคว้าในด้านต่างๆ ปลาได้ถือกำเนิดมานานแล้วและได้พยายามดิ้นรนต่อสู้เพื่อเอาชนะธรรมชาติในสภาพแวดล้อมต่างๆ การปรับตัวที่ผ่านมาตามเวลาอันยาวนานภายใต้การคัดเลือกของธรรมชาตินี้เอง ทำให้ปลาเป็นสัตว์ที่มีความหลากหลายมากอีกชนิดหนึ่ง

ปลาเป็นทรัพยากรที่มีชีวิตชนิดหนึ่ง ซึ่งมีความสำคัญต่อเศรษฐกิจของประเทศชาติและเป็นอาหารโปรตีนที่สำคัญต่อประชากรไทย เนื่องจากในปัจจุบันได้มีการประกาศเขตเศรษฐกิจจำเพาะของนานาประเทศ ทำให้การทำประมงเป็นไปด้วยความยากลำบาก ประกอบกับทรัพยากรในแหล่งน้ำก็ได้ลดน้อยลงไปเนื่องจากมลภาวะทั้งหลาย จึงทำให้ประชากรหันมาสนใจการเพาะเลี้ยงมากขึ้นเพื่อชดเชยกับอาหาร และรายได้ที่ขาดไป อีกทั้งเป็นการเพิ่มผลผลิตให้มากพอกับความต้องการของประชากรที่เพิ่มมากขึ้น ซึ่งก่อนจะทำการเพาะเลี้ยงสิ่งใดก็ตามควรจะมีการศึกษาถึงชีววิทยาของสิ่งนั้นให้แม่นยำเสียก่อนดังนั้นผู้ที่สนใจในด้านการประมงและทางด้านการเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำจึงมีความจำเป็นที่จะต้องศึกษาชีววิทยาของปลาเพื่อใช้เป็นพื้นฐานสำหรับการศึกษาในขั้นสูงต่อไป

ปลาเป็นสัตว์ที่มีกระดูกสันหลังอยู่ใน Phylum Chordata เราสามารถกล่าวได้ว่าปลาเป็นสัตว์ที่มีกระดูกสันหลังที่มีจำนวนมากที่สุดในบรรดาสัตว์ที่มีกระดูกสันหลังทั้งหมด ดังนี้

ปลาเป็นกลุ่มของสัตว์ที่มีกระดูกสันหลังที่มีวิวัฒนาการต่ำสุดแต่มีจำนวนมากที่สุด เมื่อเอ่ยถึงปลาทุกคนจะรู้ว่าเป็นสัตว์ที่อยู่ในน้ำ หายใจด้วยเหงือก ว่ายน้ำโดยใช้ครีบ และคำว่าปลาในพจนานุกรมภาษาไทยฉบับราชบัณฑิตสถาน พ.ศ.2525 ได้ให้ความหมายว่า เป็นชื่อสัตว์เลือดเย็น มีกระดูกสันหลัง ร่างกายแบ่งเป็นส่วนหัว ลำตัว และหาง ส่วนใหญ่หายใจทางเหงือก มีครีบช่วยในการเคลื่อนไหว บางชนิดมีเกล็ด แต่บางชนิดไม่มีเกล็ด รูปร่าง ขนาด และพฤติกรรมแตกต่างกันมากมาย พบทั้งในทะเล และแหล่งน้ำจืด แต่ความหมายของปลาในวิชาชีววิทยาของปลาจะมีความหมายกว้างขึ้น และมีสัตว์น้ำบางชนิดที่ขึ้นต้นด้วยคำว่าปลาแต่ไม่จัดเป็นพวกปลา เช่น ปลาวาฬ ปลาโลมา สัตว์สองชนิดนี้เป็นสัตว์เลี้ยงลูกด้วยน้ำนม และหายใจด้วยปอด ปลาหมึก เป็นสัตว์จำพวกหอย และปลาดาว เป็นสัตว์ไม่มีกระดูกสันหลัง เป็นต้น ฉะนั้นวิชาชีววิทยาของปลานี้จะเรียนเฉพาะปลาที่อยู่ในคำจำกัดความนี้เท่านั้น คือ

1. เป็นสัตว์เลือดเย็น (Cold Blooded ; Poikilothermal) คำว่า เลือดเย็น หมายถึง คุณสมบัติของน้ำเลือดในร่างกายสัตว์ที่มีอุณหภูมิเปลี่ยนไปตามอุณหภูมิของสภาพแวดล้อมภายนอกร่างกาย

2. หายใจด้วยเหงือก และมีช่องเปิดเหงือกให้น้ำออกสู่ภายนอก โดยปกติปลาโดยทั่วไปจะใช้เหงือกเป็นที่แลกเปลี่ยนก๊าซ เหงือกทำหน้าที่คล้ายปอดของสัตว์ที่อยู่บนบก

3. หากินและมีชีวิตอยู่ในน้ำหรืออย่างน้อยต้องเป็นที่ชื้นแฉะ กล่าวคือตลอดชีพของมันจะต้องอยู่ในน้ำตลอด ไม่ว่าจะเป็นแหล่งหากินหรือที่อยู่อาศัย ปลาจะไม่สามารถอาศัยอยู่บนบกได้เป็นเวลานานๆ

4. มีกระดูกสันหลัง ซึ่งเป็นคุณสมบัติที่มีอยู่ในเฉพาะในสัตว์ชั้นสูงเท่านั้น การมีกระดูกสันหลังแสดงว่าปลามีโครงสร้างที่พัฒนาดีมาก

5. มีขากรรไกร (Jaws) ครบทั้งขากรรไกรล่างและขากรรไกรบน หมายถึง โครงสร้างของปากซึ่งประกอบด้วยขากรรไกรล่างและขากรรไกรบนมั่นคงแข็งแรงและเป็นรูปทรงที่แน่นอน

6. ลำตัวปกคลุมด้วยเกล็ด เมือก หรือแผ่นกระดูก ปลาหลายชนิดมีเครื่องป้องกันผิวกายเป็นเกล็ดเรียงซ้อนกัน บางชนิดอาจมีแผ่นกระดูกเรียงต่อกัน บางชนิดเป็นปุ่มแข็งหรือเป็นหนามแหลม และเครื่องป้องกันร่างกายเหล่านี้จะมีเมือกเคลือบทับอีกชั้นหนึ่ง นอกจากนี้ยังมีปลาบางชนิดไม่มีเกล็ดปกคลุมร่างกายแต่จะมีเมือกลื่นปกคลุมลำตัวแทน

7. เคลื่อนไหวไปมาโดยอาศัยครีบ และกล้ามเนื้อลำตัว ทำให้ปลาว่ายน้ำได้ดีกว่าสัตว์อื่นๆ

8. หัวใจมี 2 ห้อง คือ Auricle และ Ventricle จำนวนห้องของหัวใจเป็นคุณสมบัติที่แสดงลำดับชั้น (Class) ของปลาอีกประการหนึ่ง สัตว์ชั้นต่ำจะไม่มีหัวใจ ส่วนสัตว์ชั้นสูงขึ้นมาก็จะมีการพัฒนาของหัวใจแบ่งออกเป็นห้องๆ เช่น ปลามีหัวใจ 2 ห้อง กบ เขียด มีหัวใจ 3 ห้อง ยกเว้นจระเข้มีหัวใจ 4 ห้อง สัตว์เลี้ยงลูกด้วยน้ำนมมีหัวใจ 4 ห้อง

9. ส่วนมากมีการผสมพันธุ์ภายนอกร่างกาย (External Fertilization) ปลาส่วนมากออกลูกเป็นไข่โดยที่ตัวเมียปล่อยไข่ออกมาก่อนแล้วตัวผู้จึงปล่อยน้ำเชื้อออกไปผสม ไข่ที่ได้รับการผสมจะฟักออกเป็นตัวภายหลัง แต่มีปลาบางชนิดที่มีการผสมภายในร่างกายของปลาตัวเมีย ที่ได้ออกมาอยู่ในกล่องไข่แล้วฟักเป็นตัวภายหลัง เช่น ปลาฉลาม และยังมีปลาบางชิดที่ออกลูกเป็นตัวเลย เช่น ปลาหางนกยูง ปลาสอด ปลาเข็ม เป็นต้น

10. ร่างกายมีลักษณะสมมาตรแบบซ้ายขวา (Bilateral Symmetry) คือ ลำตัวซีกซ้ายและซีกขวาเหมือนกัน ยกเว้นปลาลิ้นหมา

11. เลือดมีสีแดง ภายในเม็ดเลือดของปลาจะมีสารประกอบพวกเหล็ก เรียกว่า ฮีโมโกลบิน (Heamoglobin) และระบบทางเดินโลหิตเป็นระบบปิด มีหัวใจเป็นอวัยวะสูบฉีดโลหิตส่งออกไปตามเส้นเลือดทั่วร่างกาย

12. มีจมูกสำหรับดมกลิ่น ปลาจะไม่ใช้จมูกในการหายใจ จมูกของปลามีลักษณะเป็นถุงอยู่ภายใน

13. มีรยางค์คู่ไม่เกิน 2 คู่ ซึ่งเป็นลักษณะของสัตว์ที่มีกระดูกสันหลัง

14. มีรูทวารอยู่ที่สันท้อง

15. มีเพศแยกออกจากกัน เพศผู้และเพศเมียแยกออกจากกันชัดเจน

16. ส่วนมากมีเส้นข้างตัว ซึ่งเป็นอวัยวะรับความรู้สึกพิเศษต่อการสั่นสะเทือนในน้ำ เป็นอวัยวะที่มีรูเป็นแถวให้น้ำไหลผ่านตลอดทางด้านข้างของลำตัว ทำให้ปลารู้ถึงสภาพแวดล้อมที่อยู่ใกล้ตัว

17. ระบบทางเดินอาหาร มีทางเข้าทางออกแยกจากกัน ปากอยู่ทางด้านล่างของส่วนหน้าและทวารหนักอยู่ทางด้านท้ายของลำตัว และมีหางซึ่งไม่มีส่วนของทางเดินอาหารอยู่ ท่อทางเดินอาหารแบ่งตามหน้าที่

18. การแบ่งส่วนของร่างกายมองเห็นได้อย่างชัดเจนจากภายนอก คือ แบ่งออกเป็น ส่วนหัว ส่วนลำตัว และส่วนหางชัดเจน

19. ระบบประสาทอยู่ตามความยาวของลำตัวและอยู่เหนือกระดูกสันหลัง ภายในกลวง ไม่มีโครงสร้างของปมประสาท

20. ระบบโครงกระดูกส่วนมากจะเป็นกระดูกอ่อนในระยะตัวอ่อน และถูกแทนที่ด้วยกระดูกแข็งเมื่อเป็นตัวโตเต็มวัย