ต่อมต่างๆ ในชั้นผิวหนังปลา

ในชั้นของผิวหนังมีอวัยวะที่กำเนิดมาจากเซลล์ของชั้นผิวหนัง (Dermal Derivatives) ซึ่งมีหน้าที่สำคัญได้แก่

ก. ต่อมเมือก (Mucous Gland) อยู่ในผิวหนังชั้นนอกหรือหนังกำพร้า มีหน้าที่สร้างเมือกปกคลุมผิวหนัง

ข. ต่อมพิษ (Poison Gland) อยู่ในผิวหนังชั้นนอก สร้างน้ำพิษเก็บไว้ในถุงพบมากบริเวณฐานของเงี่ยง (Spine)

ค. เซลล์ให้แสงเรือง (Photophore) อยู่ในผิวหนังชั้นนอก พบในปลาบางชนิดที่สร้างแสงเรืองได้

ง. เซลล์สร้างสี (Chromatophore หรือ Pigment Cell) อยู่ในผิวหนังชั้นนอกและชั้นใน เป็นเซลล์สร้างสีต่างๆ เช่น สีดำ สีเหลือง สีแดง สีน้ำเงิน เป็นต้น

จ. ไอริโดฟอร์ (Iridophor) เป็นเซลล์สร้างผลึกเงินสะท้อนแสง (Guanine) มักจะอยู่ด้านท้องของปลา

ฉ. เกล็ด (Scale, Plate และ Denticle) อยู่ในผิวหนังชั้นใน ถือเป็นโครงกระดูกภายนอก (Dermal Skeleton หรือ Exoskeleton)

ต่อมเมือก

ต่อมเมือกเกิดจากการรวมกลุ่มของเซลล์ที่สร้างสารมิวซิน (Mucin) พบที่ผิวหนังชั้นนอก ประโยชน์ของเมือกคือ

1. ลดแรงเสียดทานในการว่ายน้ำ

2. ป้องกันการเกาะของแบคทีเรียและตัวเบียน

3. ใช้ในการสร้างรังวางไข่ พบในปลากัด กระดี่ สลิด

4. ใช้เมือกผสมโคลนเป็นเกราะป้องกันตัว ฝังอยู่ในโคลนในฤดูน้ำแห้งในปลาบางชนิด

ต่อมพิษ

พบในปลาหลายชนิด มีกำเนิดมาจากผิวหนัง จัดเป็นพวกเดียวกับต่อมเมือก ต่อมเหล่านี้ขับพิษที่เรียกว่า อิ๊กทิโอท็อกซิน (Ichthyotoxin) เมื่อเงี่ยงตำหรือแทงทำให้เกิดความเจ็บปวดถึงตายได้ การศึกษาเกี่ยวกับพิษและสารที่ปลาสร้างขึ้นมาเรียกว่า Ichthyotoxism รวมถึงพิษที่เกิดจากการบริโภคปลาที่เป็นพิษและการถูกเงี่ยงตำ

การบริโภคปลาแล้วเกิดพิษนั้นเนื่องจากพิษที่แฝงอยู่ในเนื้อ ผิวหนัง เมือก และอวัยวะภายใน พิษแบบนี้ไม่ได้เกิดจากต่อมพิษ สำหรับพิษที่เกิดจากต่อมพิษนั้นจะเกิดจากการถูกเงี่ยงตำและปล่อยสารพิษเข้าสู่ร่างกาย โดยสารพิษจะถูกสร้างขึ้นในต่อมที่อยู่ใกล้ฐานของเงี่ยง ลักษณะของพิษจะมีผลต่อระบบประสาทและเส้นเลือดเช่นเดียวกับพิษของงู เมื่อถูกแทงหรือตำพิษจะไหลมาตามร่องภายในเงี่ยงเข้าสู่ร่างกายทางบาดแผล

1. ตัวอย่างของปลาที่มีต่อมพิษ ได้แก่ ปลากระเบน วงศ์ดาซิอาทิดี (Dasyatidae) และไมลิโอบาทิดี (Myliobatidae) เช่นสกุลดาซิอาทีส (Dasyatis) ไมลิโอบาทีส (Myliobatis) พวกนี้มีเงี่ยงขนาดใหญ่อยู่ที่โคนหาง (Caudal Spine) ต่อมพิษอยู่ใต้ผิวหนัง น้ำพิษมีสีเทาซีดๆ หรือใส มีความเป็นกรด-ด่าง (pH) ประมาณ 6 มีพิษรุนแรงมาก

2. ปลาฉลามพวกสไปนีด็อกฟิช (Spiny Dogfish) จะมีต่อมพิษที่เงี่ยงของครีบหลัง

3. พวกปลาดุก ปลากดทุกชนิดจะมีต่อมพิษใกล้ฐานของเงี่ยงที่ครีบหลังและครีบอก

4. ปลาขี้ตังเบ็ด มีหนามแหลมตรงคอดหาง มีต่อมพิษภายในเยื่อหุ้ม

5. ปลาสลิดหินวงศ์ ซิกะนิดี (Siganidae) มีต่อมพิษที่เงี่ยงของครีบหลัง ครีบก้น และครีบท้อง

6. ปลามังกร ปลากะรังหัวโขน ปลาหินในวงศ์ สคอร์พีนิดี (Scorpaenidae) เป็นวงศ์ที่มีพิษร้ายแรงมาก อาจทำให้ถึงชีวิตในเวลาอันรวดเร็ว มีต่อมพิษในทุกเงี่ยงที่พบในตัวปลา

7. ปลาคางคก ปลากบ ในวงศ์บาทราซอยดิดี (Batrachoididae) จะมีต่อมพิษที่โคนเงี่ยงของครีบหลัง และหนามแหลมตรงกระดูกปิดเหงือก

8. ปลากระต่าย มีต่อมพิษที่โคนเงี่ยงของครีบหลัง