ประเภทและรูปแบบของอาหารสัตว์น้ำ

ปลาต้องการอาหารที่มีคุณค่าทางโภชนาการ เพื่อดำรงชีพและการเจริญเติบโตตลอดจนใช้พลังงานเพื่อกิจกรรมต่างๆ อาหารปลาโดยทั่วไปแบ่งออกเป็น 2 ประเภทใหญ่ๆ คือ อาหารธรรมชาติ (Natural Food) และอาหารที่จัดเตรียมขึ้น (Prepared Feed)

หากจะแบ่งออกเป็นกลุ่มตามขนาด แหล่งที่อยู่อาศัยและความสัมพันธ์ระหว่างกันและกันแล้ว สามารถแบ่งออกได้เป็นกลุ่มดังนี้ คือ

1. กลุ่มแพลงก์ตอน ประกอบด้วยแพลงก์ตอนพืชและแพลงก์ตอนสัตว์ เนื่องจากมีขนาดเล็กและล่องลอยอยู่ทั่วไปในน้ำตามความลึกต่างๆ จึงเหมาะที่จะใช้เป็นอาหารของสัตว์น้ำวัยอ่อน แพลงก์ตอนที่ควรมีในบ่อเลี้ยงและที่นิยมใช้เป็นอาหารสำหรับการอนุบาลสัตว์ น้ำวัยอ่อนในกลุ่มแพลงก์ตอนพืช ได้แก่ สาหร่ายสีเขียวทั้งที่มีเซลล์เดียว (Cholorella, Tetraselmis) มีลักษณะเป็นเส้นลาย (Spirogyra) และเป็นพวกไดอะตอม (Chaetoceros, Skeletonema) ในกลุ่มแพลงก์ตอนสัตว์ ได้แก่ โรติเฟอร์ (Brachionus) ไรแดง (Moina) และไรน้ำเค็ม (Artemia) (เวียง, 2542)

2. กลุ่มพืชน้ำ กลุ่มพืชน้ำที่พบในบ่อแยกเป็น 3 พวกใหญ่ๆ คือ พวกลอยน้ำ พวกใต้น้ำ และพวกที่ฝังรากใต้ดินและส่งส่วนใบ ดอก และบางส่วนของลำต้นโผล่พ้นน้ำแต่ละพวกมีหลายชนิด ที่พบบ่อยและมีความสำคัญ พวกลอยน้ำได้แก่ แหน (Lemna) ไข่น้ำ (Wolffia) จอก (Pistia) และผักตบชวา (Eichhornia) พวกใต้น้ำที่ไม่มีราก ได้แก่ สาหร่ายต่างๆ (Ceratophyllum, Myriophyllum, Utricularia) พวกโผล่พ้นน้ำ ได้แก่ หญ้าต่างๆ เช่น หญ้าปล้อง (Hyneachne) หญ้าแพรก (Paspalum) และหญ้าทรงกระเทียม (Eleocharis) เป็นต้น ปลาที่กินพืชเป็นอาหารมีฟันในลำคอเป็นแบบกัดบด เช่น ปลาตะเพียนขาวและปลาเฉา (เวียง, 2542)

3. กลุ่มกุ้ง ปู หอย และปลา กลุ่มนี้เป็นกลุ่มที่มีขนาดโตกว่าอาหารมีชีวิตในกลุ่มอื่นๆ กินพืช สัตว์ หรือทั้งพืชและสัตว์ขนาดเล็กที่พบในบ่อเลี้ยงสัตว์น้ำเป็นอาหาร กลุ่มกุ้ง ปู และหอย เป็นอาหารของกลุ่มปลา ขณะเดียวกันสัตว์ในกลุ่มกุ้ง ปู หอย และกลุ่มปลาด้วยกันเอง สัตว์ที่มีขนาดเล็กอาจเป็นอาหารของสัตว์ที่มีขนาดโต และมีนิสัยกินสัตว์เป็นอาหาร (เวียง, 2542)

4. กลุ่มสัตว์ที่เกาะอาศัยอยู่กลางน้ำ สัตว์ที่เกาะอาศัยอยู่กลางน้ำ เป็นตัวอ่อนระยะฟักออกจากไข่ใหม่ๆ ชอบอาศัยอยู่บริเวณกลางน้ำตามส่วนต่างๆ ของพืช โดยเฉพาะด้านบนของใบและสิ่งยึดเกาะอื่นๆ เช่น ดอกไม้ และก้อนหิน เป็นต้น ที่พบมากเป็นตัวอ่อนของหอยบางชนิด ตัวอ่อนของยุง ตัวอ่อนของแมลงปอ และตัวอ่อนของแมลงในน้ำชนิดอื่นๆ สัตว์กลุ่มนี้ส่วนใหญ่เป็นอาหารของปลาที่มีปากตรงและแคบ (Huet, 1975; เวียง 2542) และปากเป็นแบบปากดูด (Hepher, 1988; เวียง, 2542)

5. กลุ่มแบคทีเรียและโปรโตซัว แบคทีเรียและโปรโตซัวพบตามพื้นก้นบ่อ ในกลุ่มนี้อาจรวมส่วนที่เป็นชีวอินทรีย์ขนาดเล็ก จากการย่อยสลายซากพืชและสัตว์และอนุภาคของดินและทราย หรือที่เรียกว่า detritus เข้าไว้ด้วย (Hepher, 1988; เวียง, 2542) ส่วนใหญ่เป็นอาหารของสัตว์ที่ไม่มีกระดูกสันหลังที่ชอบหากินตามพื้นก้นบ่อ โดยเฉพาะ กุ้ง ปู และหอย (Zobell and Feltham, 1938; Huet, 1975; เวียง, 2542) สำหรับแบคทีเรียนอกจากสัตว์น้ำจะใช้เป็นอาหารโดยตรงแล้วยังช่วยเปลี่ยนสาร ที่มักพบในกากอาหาร (Fiber) เป็นต้นว่าเซลลูโลส ลิกนิน และไคติน ซึ่งสัตว์ส่วนใหญ่ย่อยไม่ได้ ให้อยู่ในรูปที่สัตว์ใช้ประโยชน์ได้ (Friedrich, 1969; เวียง, 2542) รวมทั้งยังสามารถสังเคราะห์วิตามินที่สำคัญบางชนิดในลำไส้ของสัตว์น้ำอีก ด้วย (Smith, 1980; Lovell, 1989; เวียง, 2542)

6. กลุ่มสัตว์หน้าดิน กลุ่มนี้เป็นสัตว์ที่อาศัยอยู่ที่พื้นก้นบ่อ โดยอาจฝังตัวหรืออยู่บนพื้นใต้วัสดุที่กองทับถมอยู่ตามก้นบ่อ ที่พบเป็นประจำคือหนอนแดง ไส้เดือน และตัวอ่อนของหอยชนิดต่างๆ ปลาที่กินสัตว์หน้าดินเป็นปลาที่ชอบหากินตามพื้นก้นบ่อ ปลาในกลุ่มนี้มีปากต่ำหรือแคบ ตัวอย่างเช่น ปลาไน และปลาเฉาดำ (เวียง, 2542)

อาหารที่จัดเตรียมขึ้น หมายถึง อาหารที่ผู้เลี้ยงจัดทำหรือจัดหาให้สัตว์น้ำกิน โดยมีเป้าหมายหลักเพื่อเพิ่มผลผลิตของสัตว์น้ำให้สูงขึ้น พร้อมกับย่นระยะเวลาการเลี้ยงให้สั้นลง (เวียง, 2542)

อาหารที่จัดเตรียมขึ้นแยกได้เป็น 2 ประเภท คือ

1. อาหารสมบูรณ์ (Complete Feed) เป็นอาหารที่มีสารอาหารที่สัตว์น้ำต้องการครบถ้วน และเพียงพอกับระบบการเลี้ยงสัตว์น้ำแบบหนาแน่น การเลี้ยงในกระชังหรือในที่กักขังที่ไม่มีอาหารธรรมชาติหรือมีในปริมาณจำกัด

2. อาหารสมทบ (Supplemental Feed) เป็นอาหารที่ให้สัตว์น้ำกินเพิ่มเติมจากอาหารธรรมชาติ จึงไม่จำเป็นต้องมีสารอาหารครบถ้วนเหมือนอาหารสมบูรณ์

อาหารที่จัดเตรียมขึ้นแบ่งออกได้เป็นอีก 2 กลุ่ม คือ

1. อาหารเดี่ยว (Single Feed) ซึ่งเป็นอาหารชนิดเดียวที่ใช้ตามลำพัง และแยกตามสภาพเป็น 2 กลุ่มย่อย คือ

1.1 อาหารสด

อาหารสด คือ พืชหรือสัตว์ ทั้งที่มีชีวิตและตายแล้วแต่ยังอยู่ในสภาพสด อาจเป็นวัชพืช และส่วนใบของพืชชั้นสูง เศษพืชผักต่างๆ สัตว์และชิ้นส่วนของสัตว์ โดยจัดมาเลี้ยงสัตว์มื้อต่อมื้อ หรือวันต่อวัน ส่วนใหญ่ไม่มีการเก็บสำรอง ตัวอย่างเช่น ไรแดง กุ้งฝอย ปลาเป็ด ไส้ไก่ หญ้างขน และใบมันสำปะหลัง เป็นต้น

1.2 อาหารแห้ง

อาหารแห้ง คือ อาหารสดที่เปลี่ยนสภาพโดยการตากแดดหรือผ่านกระบวนการแปรรูปเป็นอาหารที่อยู่ ในสภาพแห้ง เช่น ปลาป่น ถั่วเหลืองป่น ปลายข้าวและรำข้าว เป็นต้น

2. อาหารผสม (Compound Feed) เป็นอาหารที่ประกอบด้วยวัตถุดิบตั้งแต่ 2 ชนิดขึ้นไป ซึ่งแยกออกเป็น 2 กลุ่มย่อย คือ

2.1 อาหารผสมเปียก

อาหารผสมเปียก ส่วนใหญ่เกิดจากการผสมกันระหว่างอาหารสดกับอาหารแห้ง เช่น ปลาเป็ดบดผสมรำข้าว หรือปลายข้าว เป็นต้น ส่วนใหญ่ใช้เลี้ยงปลาในสภาพหมาด และจัดเตรียมเฉพาะมื้อต่อมื้อหรือวันต่อวัน ไม่นิยมเก็บสำรองเช่นเดียวกับอาหารสด

2.2 อาหารผสมแห้ง

อาหารผสมแห้ง ประกอบด้วยอาหารแห้งหลายชนิดจัดทำให้อยู่ในรูปแบบที่สะดวกแก่การนำไปใช้ ประโยชน์ได้ทันที และเหมาะแก่การเก็บสำรองรักษาไว้ใช้เป็นเวลานานๆ จึงมักนิยมเรียกว่า อาหารสำเร็จรูป ซึ่งอาจใช้ในสภาพเปียกและสภาพแห้ง ที่ใช้ในสภาพแห้งยังแบ่งออกเป็นหลายชนิดตามลักษณะของอาหารและอายุหรือขนาด ของสัตว์น้ำที่เลี้ยง คือเป็นผง (Meal) เป็นเกล็ด (Crumble) เป็นแผ่น (Flake) และเป็นเม็ด (Pellet) (เวียง, 2542)

รูปแบบของอาหารสัตว์น้ำ

รูปแบบของอาหารปลา สามารถแบ่งออกอย่างกว้างๆ ได้ 2 รูปแบบ คือ

1. แบบเปียก เป็นอาหารที่ผู้เลี้ยงปลาประกอบขึ้นเอง โดยวิธีการผสมวัสดุอาหารต่างๆ คลุกเคล้าให้เข้ากันด้วยแรงคนหรือใช้เครื่องบด และอาหารสดที่ให้ปลากินโดยตรงวัสดุอาหารที่นิยมใช้ ได้แก่ ปลาเป็ด รำข้าว ปลายข้าว กากเบียร์ กากถั่ว กากมะพร้าว เศษอาหารจากครัวเรือน เครื่องในสัตว์ ผักบุ้ง ผักตบชวา แหน เป็นต้น นอกจากนี้ยังมีการใช้มูลสัตว์บางชนิดเลี้ยงปลาอีกด้วย

2. แบบแห้ง เป็นอาหารที่ผู้เลี้ยงปลาสามารถประกอบขึ้นเองได้ ด้วยวิธีการที่ไม่ยุ่งยากซับซ้อน หรือซื้อจากบริษัทผู้ผลิตอาหารปลา ซึ่งมีวิธีการผลิตที่ซับซ้อนมากขึ้น อาหารแห้งสามารถเก็บรักษาไว้ได้เป็นเวลานานสะดวกในการใช้เลี้ยงและขนส่งไป ยังสถานที่ต่างๆ อาหารแห้งแบ่งออกได้ดังนี้ คือ

2.1 อาหารผง อาหารรูปแบบนี้ประกอบด้วยวัสดุอาหารชนิดต่างๆ ที่มีลักษณะแห้งและเป็นผงละเอียดมาผสมรวมกัน และโรยให้ปลากิน หรือผสมน้ำปั้นเป็นก้อนให้ปลากิน หรืออาจผลิตมาในรูปผงละลายน้ำในลักษณะคล้ายกับนมผง แต่มีสารเคลือบพิเศษให้อาหารสามารถแขวนลอยอยู่ในน้ำและละลายน้ำช้า ตัวอย่างของอาหารได้แก่ สไปรูลินา หรือคลอเรลลาผง เมื่อจะใช้ก็นำมาละลายน้ำและสาดให้ลูกปลากิน

2.2 อาหารชนิดเม็ดจมน้ำ อาหารรูปแบบนี้เป็นอาหารที่ทำมาจากวัสดุอาหารชนิดต่างๆ ผสมคลุกเคล้าหรือบดให้เข้ากัน อาจต้องผสมน้ำเล็กน้อยเพื่อให้เปียกชื้น แล้วนำมาผ่านเครื่องอัดเม็ด อาหารจะอัดออกมาในลักษณะเป็นท่อน ๆ มีขนาดเส้นผ่าศูนย์กลางและความยาวตามที่ต้องการ อาหารที่ออกมาจากเครื่องใหม่ๆ มีความชื้นปนอยู่ ต้องนำไปผึ่งลมหรือแดดให้แห้ง จึงจะเก็บรักษาไว้ได้นาน

2.3 อาหารชนิดเม็ดลอยน้ำ อาหารรูปแบบนี้ เป็นอาหารที่มีส่วนประกอบเหมือนกับอาหารชนิดเม็ดจมน้ำ แต่มีกรรมวิธีการผลิตที่สลับซับซ้อนกว่า คือก่อนอัดเม็ดต้องทำให้ส่วนผสมของอาหารละเอียดและร้อนจนวัสดุอาหารประเภท แป้งขยายตัว แล้วจึงอัดผงอาหารด้วยแรงที่สูง อาหารที่ออกจากเครื่องจะเบาและพองตัว และผิวนอกคลุมด้วยแป้งสุกจึงมีคุณสมบัติลอยน้ำได้ ซึ่งอาหารเม็ดนี้เป็นอาหารที่สมบูรณ์แบบ สำหรับอาหารปลาชนิดหนึ่งเพราะลอยน้ำได้ ทำให้ผู้เลี้ยงปลาสามารถสังเกตการกินอาหารของปลาได้ว่าปริมาณอาหารที่ให้ เพียงพอต่อความต้องการของปลาหรือไม่ (อำพลและอารีย์, 2532; ศักดิ์ชัย, 2536)