คู่มือเทคนิคฟาร์มเลี้ยงกุ้งทะเลมาตรฐาน Code of Conduct

คำนำ

“ในน้ำมีปลา ในนามีข้าว” ปรากฏอยู่ในหลักศิลาจารึกมาตั้งแต่ครั้งกรุงสุโขทัย แสดงถึงความสำคัญของสัตว์น้ำที่มีต่อผู้คน สังคมและวัฒนธรรมไทย นอกจากปรากฏหลักฐานในวรรณคดีและสำนวนไทยต่างๆ ที่เกี่ยวข้องกับสัตว์น้ำแล้ว ยังมีหลักฐานที่ชัดเจนอีกหลายประการที่ยืนยันถึงความสำคัญของสัตว์น้ำที่มีต่อสังคมไทยจนถึงปัจจุบัน อาทิ เครื่องมือประมงพื้นบ้านที่มีใช้กันประจำทุกครัวเรือน และตำรับอาหารไทยที่ต้องมีส่วนประกอบของเครื่องปรุงมาจากผลิตภัณฑ์สัตว์น้ำที่ผ่านการแปรรูปเพื่อการเก็บรักษา ตัวอย่างเช่น น้ำปลา น้ำบูดู ปลาร้า หรือกะปิ เป็นต้น

ในสมัยที่ประเทศไทยยังมีประชากรน้อยทรัพยากรธรรมชาติอุดมสมบูรณ์ “การประมง” จึงมีความหมายเพียงแค่การจับสัตว์น้ำเท่านั้น ในฤดูน้ำหลากที่สามารถจับสัตว์น้ำได้มากก็จะทำการแปรรูปเพื่อเก็บไว้กินตลอดทั้งปี

หลังสงครามโลกครั้งที่สอง ประชากรเพิ่มมากขึ้น การพัฒนาเทคโนโลยีทำให้ผู้คนมีความเป็นอยู่ความสะดวกสบาย การคมนาคมรวดเร็วขึ้นสามารถส่งสินค้าไปขายได้ไกลๆ มีการนำเทคโนโลยีจากซีกโลกตะวันตกมาใช้ เพื่อเพิ่มกำลังการผลิตโดยใช้เครื่องจักรและสารเคมีเข้ามาทำการเกษตรกรรมที่เรียกกันว่า “ธุรกิจเกษตรสมัยใหม่” เน้นสร้างค่านิยมที่เงินตอบแทนจากการลงทุน ซึ่งได้รับการยอมรับอย่างรวดเร็วจากเกษตรกรไทย มีการลงทุนทำการประมงเชิงพานิช เกิดอุตสาหกรรมพ่วงต่อเนื่องขึ้นมากมาย มีความต้องการสินค้าสัตว์น้ำเพื่อการบริโภคมากขึ้น ผลผลิตจากการจับสัตว์น้ำจากธรรมชาติตามวิธีการทำประมงแบบปกติ ไม่สามารถตอบสนองความต้องการของตลาดได้ นอกจากนั้นยังเกิดขึ้นจากเหตุผลประกอบอื่นๆ อีกที่ทำให้ธุรกิจการเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำถึงจุดความคุ้มค่าในการลงทุน

“การเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำ” หมายถึง การจัดการพื้นที่ที่มีอาณาเขตจำเพาะเพื่อให้สัตว์น้ำสามารถอยู่อาศัย เจริญเติบโต และแพร่พันธุ์ได้ ให้ได้มาซึ่งผลผลิตสัตว์น้ำ อันประกอบไปด้วย การผลิตหรือจัดหาลูกพันธุ์ การให้อาหาร หรือ/และการจัดการสภาพนิเวศแวดล้อม

พัฒนาการของวิธีการเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำเกิดขึ้นหลากหลายรูปแบบ ทั้งจากการใช้ภูมิปัญญาดัดแปลงแหล่งน้ำเลียนแบบสภาพนิเวศที่สามารถเก็บเกี่ยวสัตว์น้ำได้ และการใช้เทคโนโลยีวิทยาการสาขาต่างๆ เข้ามาประกอบกันเกิดเป็นเทคนิคที่มีรูปแบบเฉพาะของการเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำ เกษตรกรไทยยังพัฒนารูปแบบวิธีการการเก็บเกี่ยวความอุดมสมบูรณ์จากระบบนิเวศธรรมชาติในลักษณะนี้อีกหลายรูปแบบ อาทิ “การทำนากุ้ง” ที่มีการปรับพื้นที่ป่าชายเลนให้เป็นบ่อขนาดใหญ่ จัดสร้างประตูบังคับน้ำ เมื่อน้ำทะเลขึ้นลูกพันธุ์กุ้งทะเลจากธรรมชาติและแพลงก์ตอนที่เป็นอาหารไหลเข้าบ่อมาตามกระแสน้ำ เกษตรกรปิดประตูขังสัตว์น้ำไว้เมื่อน้ำทะเลเริ่มไหลลง จัดการควบคุมการไหลเข้าออกของน้ำช่วงระยะเวลาหนึ่งก็สามารถเก็บเกี่ยวกุ้งทะเลจากนากุ้งขึ้นมาจำหน่ายได้ เกษตรกรบางรายมีการปล่อย ลูกพันธุ์สัตว์น้ำอื่นๆ เพิ่มเติมในนากุ้งอีกด้วย เพื่อใช้ประโยชน์จากพื้นที่และอาหารธรรมชาติที่มีอยู่อย่างเหลือเฟือในระบบนิเวศธรรมชาติให้เกิดประโยชน์สูงสุด

ความต้องการของผู้บริโภคในประเทศและตลาดโลกนับเป็นปัจจัยเร่งที่สำคัญอีกประการหนึ่ง โดยผู้บริโภคในประเทศมีกำลังซื้อมากขึ้นจากการเจริญเติบโตทางเศรษฐกิจของประเทศ นอกจากนี้ยังเกิดกระแสความนิยมบริโภคอาหารทะเลเพื่อสุขภาพ ทำให้สินค้ากุ้งทะเลสามารถจำหน่ายได้ทั่วโลก ภาคเอกชนได้นำเอาเทคโนโลยีทุกรูปทุกแบบเท่าที่มีในโลกมาเร่งผลผลิตกุ้งทะเล การลงทุนเพื่อการเพาะเลี้ยงกุ้งทะเลแพร่กระจายไปทั่วประเทศอย่างรวดเร็ว ในปี พ.ศ. 2548 ประเทศไทยมีผลผลิตกุ้งทะเลจากการเพาะเลี้ยงมากกว่า 400,000 เมตริกตัน รวมทั่วโลกมีผลผลิตกุ้งทะเลจากการเพาะเลี้ยงมากกว่า 1,700,000 เมตริกตัน (ณาตยา, 2550)

การเพาะเลี้ยงกุ้งของไทยอยู่ในภาวะแข่งขันสูง ที่เกิดจากปัจจัยเชิงลบหลายประการ อาทิ เช่น พัฒนาการของเทคโนโลยีการเดินทางการสื่อสาร ทำให้สามารถขนส่งสินค้าระหว่างทวีปได้อย่างสะดวกรวดเร็ว ทำให้ผลผลิตกุ้งทะเลจากทุกประเทศสามารถขายแข่งขันกันในตลาดโลกได้ ราคาพลังงานและปัจจัยการผลิตที่สูงขึ้นทุกวัน กระแสความต้องการอาหารที่ปลอดภัยเพื่อการบริโภคของมนุษย์ ความสนใจของผู้คนที่มากขึ้นทุกขณะในเรื่องน้ำเสียที่มีผลกระทบต่อสภาวะแวดล้อม การกีดกันทางการค้าระหว่างประเทศ กลยุทธ์ทางการค้าที่มีการสร้างกระแสเพื่อปั่นราคาผลผลิต การใช้เทคนิคทางการขายจูงใจให้มีการใช้ปัจจัยการผลิตอย่างฟุ่มเฟือยเกินความจำเป็น เป็นต้น

การพัฒนาการเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำในลักษณะมุ่งผลตอบแทนเชิงธุรกิจนั้น จะต้องพัฒนาควบคู่ไปกับแนวทางการทำการเกษตรกรรมอย่างมีความรับผิดชอบ การปฏิบัติทางการเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำที่ดี และมีความจำเป็นอย่างยิ่งที่จะต้องจัดการระบบให้เข้ามาตรฐานสากลที่ว่าด้วยสุขอนามัยและ ความปลอดภัย (ISO 18000) ผลผลิตปลอดภัย กระบวนการผลิตที่ได้มาตรฐานจะต้องไม่ใช้สารเคมีอันตราย มาตรฐานสากลว่าด้วยสิ่งแวดล้อม กระบวนการผลิตต้องไม่ส่งผลเสียหายต่อสภาพแวดล้อม ต้องใช้พลังงานอย่างคุ้มค่า และสามารถตรวจสอบย้อนกลับถึงแหล่งผลิตสินค้าเกษตรกรรมชนิดนั้นๆ ได้ ซึ่งนอกจากจะเป็นการทำให้เกิดความมั่นคงปลอดภัยต่อสุขอนามัยของตนเองในการประกอบอาชีพแล้ว การใช้ทรัพยากรจะเป็นไปอย่างยั่งยืน สภาพนิเวศได้รับการดูแลและสิ่งแวดล้อมโดยรวมได้รับการฟื้นฟู เพิ่มขีดความสามารถในการแข่งขันไปพร้อมกันด้วย ท้ายที่สุดเกษตรกรสามารถพึ่งตนเองได้

1. การออกแบบโครงสร้างฟาร์ม

ฟาร์มเลี้ยงเพื่อผลิตสัตว์น้ำเป็นฟาร์มที่ต้องจัดการระยะเวลานานในการเลี้ยงแต่ละรุ่น จึงมีความเสี่ยงสูง นอกจากนี้บ่อเลี้ยงสัตว์น้ำมีขนาดใหญ่จึงจำเป็นต้องอยู่กลางแจ้ง ได้รับผลกระทบจากการเปลี่ยนแปลงของลมฟ้าอากาศตลอดเวลา น้ำและการควบคุมคุณภาพน้ำเป็นหัวใจสำคัญของการออกแบบฟาร์ม โครงสร้างพื้นฐานของฟาร์มควรมีรายละเอียด ดังนี้

1.1 สำรองน้ำให้เพียงพอ การใช้ระบบเปิดที่สูบน้ำเข้าโดยตรงจากแหล่งน้ำธรรมชาติแล้วระบายน้ำที่ใช้แล้วออกสู่แหล่งน้ำธรรมชาติ มีโอกาสที่ได้รับผลกระทบจากมลภาวะสูงแล้วยังทำให้แหล่งน้ำธรรมชาติปนเปื้อนอีกด้วย

การเลือกที่ตั้งฟาร์มจำเป็นต้องมีสาธารณูปโภคพื้นฐาน ไฟฟ้า ประปา เพื่อความสะดวกในการคมนาคมลำเลียงวัสดุและผลผลิต จึงจำเป็นต้องอยู่ใกล้ถนน คลอง โดยเฉพาะฟาร์มเกษตรรายย่อยที่ไม่มีทุนมากพอที่จะสร้างสาธารณูปโภคได้เอง ในประเทศไทยพื้นที่ลักษณะดังกล่าวจึงหลีกเลี่ยงชุมชนใกล้เคียงหรือโรงงานได้ยาก น้ำในแม่น้ำลำคลองปนเปื้อนน้ำทิ้งจากชุมชนเมือง น้ำทิ้งจากโรงงานอุตสาหกรรม น้ำทิ้งจากการเกษตรกรรม น้ำฝนชะล้างมลพิษในอากาศลงมาในแหล่งน้ำ ดังนั้น เกษตรกรควรวางแผนการใช้น้ำอย่างรัดกุม เพื่อให้มีปริมาณน้ำใช้อย่างเพียงพอตลอดปี

1.2 วางระบบป้องกันการติดเชื้อ การจัดหาพื้นที่ตั้งฟาร์มตามมาตรฐานสากลต้องห่างจากฟาร์มอื่นๆ ที่ตั้งอยู่ในพื้นที่เดียวกันหรือมีแนวกันชนประมาณ 1 กิโลเมตร ในประเทศไทยที่มีเกษตรกรรายย่อยเป็นส่วนใหญ่จึงทำให้เป็นไปตามมาตรฐานสากลได้ยาก ต้องจัดการและเฝ้าระวังโดยฟาร์มแต่ละรายด้วยตัวเกษตรกรเอง

ในการสำรองน้ำนั้น หากทำได้ควรมีทั้งบ่อเก็บกักทั้งน้ำจืดและน้ำเค็มเป็นน้ำต้นทุนในฟาร์มไว้ใช้นอกฤดูกาลด้วย และหากสามารถออกแบบให้บ่อสำรองน้ำมีลักษณะเป็นคูน้ำล้อมรอบฟาร์มก็จะสามารถใช้ประโยชน์เป็นพื้นที่ฟื้นฟูสภาพนิเวศฟาร์มได้อีกด้วย

การสำรองน้ำโดยใช้ของศูนย์วัจัยและพัฒนาการเพาะเลี้ยงกุ้งทะเลสมุทรสงคราม มีการปลูกสาหร่าย เพื่อฟื้นฟูคุณภาพน้ำ