คราด [Dredges]

คราด หมายถึง เครื่องมือประมงที่มีลักษณะคล้ายตะแกรง ทำการประมงโดยวิธีขูด แซะ เพื่อจับสัตว์น้ำที่อยู่ใต้ผิวดิน โดยใช้แรงคน หรือเครื่องยนต์

ชนิดเครื่องมือประเภทคราด

เครื่องมือประเภทนี้ ออกแบบขึ้นมาสำหรับใช้จับสัตว์น้ำประเภทหอยชนิดที่ฝั่งตัวอยู่ใต้พื้นโคลน หรือทราย มีทั้งคราดแบบใช้เรือลาก และแบบใช้แรงคน ขณะทำการขูด แซะ ส่วนที่เป็นโคลน ดิน ทราย รวมทั้งเปลือกหอย และหอยที่ต้องการจับจะอยู่ภายในคราด เมื่อลากหรือร่อนเอาโคลนทรายออกจากตะแกรง ตัวหอย และสิ่งอื่นๆ ที่มีขนาดใหญ่กว่าช่องตะแกรงจะติดอยู่ที่ก้นตะแกรง แต่คราดบางชนิดที่ใช้แรงคน เช่น คราดหอยตลับ ใช้ทำหน้าที่เพียงพลิกหน้าดินและหอยให้ขึ้นมา พอมองเห็นเท่านั้น ไม่มีตะแกรงรองรับ การใช้คราดหอยส่วนใหญ่จะลากเพียงช่วงสั้นๆ โดยคาดคะเนว่าได้โคลน หรือทรายเต็มตะแกรงจะกู้คราด ชนิดของคราดที่สำคัญ แบ่งออกเป็น 3 ชนิด ดังนี้

1. คราดหอยลาย (Short-necked clam dredges)

2. คราดหอยแครง (Ark shell dredges)

3. คราดหอยอื่นๆ (Other dredges) คราดหอยที่จัดอยู่ในชนิดนี้เป็นคราดที่ใช้จับหอยอื่นๆ นอกเหนือไปจากหอยลาย และหอยแครง เป็นคราดที่ใช้แรงคนและไม่ใช้เรือ เพราะทำการประมงบริเวณชายหาด หรือหาดโคลนในช่วงน้ำลงจนแห้ง หอยที่ได้ส่วนใหญ่นำไปบริโภคภายในครัวเรือน แต่ถ้าบริเวณดังกล่าวมีหอยชุกชุม อาจนำไปขายเป็นรายได้เสริม แบบของคราดชนิดนี้มีหลายชนิด ในที่นี้จะกล่าวถึงเฉพาะชนิดที่สำคัญซึ่งมีเพียง 2 ชนิด คือ คราดหอยเสียบ (หอยที่นำมาดองน้ำปลา) และคราดหอยตลับ

จังหวัดที่พบมาก ได้แก่ จังหวัดชลบุรี ระยอง ประจวบคีรีขันธ์ สงขลา และพังงา เป็นต้น

เรือและอุปกรณ์ ไม่ใช้เรือ

เครื่องมือ ลักษณะของคราดหอยเสียบ และคราดหอยตลับ มีรายละเอียดดังนี้

คราดหอยเสียบจังหวัดชลบุรีมีรูปร่างคล้ายบุ้งกี๋ แต่ขอบบนเป็นไม้กลม ขนาดเส้นผ่าศูนย์กลาง 1-2 เซนติเมตร ดัดให้โค้งเป็นรูปตัวยู "U" ขอบด้านหน้าเป็นเหล็กแบน กว้าง 3 เซนติเมตร ยาวเท่ากับความกว้างของปาก หรือประมาณ 30-40 เซนติเมตร อยู่ระหว่างปลายสุดของไม้ที่โค้ง เจาะรูที่ขอบด้านในของเหล็กแบนสำหรับยึดติดกับลวดตาข่าย ส่วนที่เป็นตะแกรงทำด้วยลวดขนาดเล็กนำมาถักเป็นตาข่ายขนาด 8 x 8 มิลลิเมตร และยึดติดกับขอบไม้และเหล็กแบน เว้นส่วนที่เป็นมือจับสองข้างซึ่งอยู่ใกล้ปลายสุดของไม้โค้ง นอกจากนี้ยังมีคราดหอยเสียบอีกแบบหนึ่งเป็นแบบมีด้ามและมีถุงเหมือนกับคราดหอยตลับแบบมีถุง แต่พบน้อยมาก

คราดหอยตลับ แบ่งออกได้ดังนี้

- คราดหอยตลับแบบมีด้าม มี 2 แบบ คือ แบบมีถุงและไม่มีถุง แบบมีถุงส่วนหน้าจะเป็นกล่องสี่เหลี่ยมขนาดกว้าง 30 เซนติเมตร ยาว 25 เซนติเมตร สูง 20 เซนติเมตร ทำด้วยเหล็กเส้นขนาดเส้นผ่าศูนย์กลาง 6 มิลลิเมตร ทำเป็นซี่ตะแกรงมีช่องห่างระหว่างกัน 2.60 เซนติเมตร เฉพาะส่วนขอบล่างสุดของปากคราด เหล็กเส้นจะยื่นออกมากกว่าส่วนอื่น 5 เซนติเมตร รวมทั้งดัดปลายให้งอลงประมาณ 30 องศา กึ่งกลางด้านบนมีแป้นเหล็ก สำหรับใส่ด้ามไม้ขนาดเส้นผ่าศูนย์กลาง 3 เซนติเมตร ยาว 2 เมตร ส่วนท้ายกล่องตะแกรง มีถุงอวนยาว 50 เซนติเมตร เย็บติดกับโครงเหล็ก ทำด้วยเนื้ออวนโปลีเอทธีลีน ขนาดตาอวน 25 มิลลิเมตร และมีเชือกคล้องเอวทำด้วยเชือกหนึ่งเส้น ซึ่งปลายทั้งสองข้างของเชือกผูกติดกับขอบบนตะแกรง ขณะคราดหอยจะนำมาคล้องที่เอว ใช้มือทั้งสองข้างจับด้ามคราด

การทำประมงด้วยคราดหอยตลับแบบมีด้าม

ส่วนแบบไม่มีถุง คราดชนิดนี้ทำหน้าที่พลิกดินที่หอยตลับฝังตัวอยู่ทำให้มองเห็นหอยตลับ จากนั้นจะใช้มือเก็บใส่ภาชนะ ส่วนที่เป็นตัวคราดทำด้วยเหล็กแบนหนา 2 มิลลิเมตร กว้าง 5 เซนติเมตร ยาว 50 เซนติเมตร ดัดให้โค้งเล็กน้อย แล้วนำมายึดติดกับปลายทั้งสองของท่อนไม้สี่เหลี่ยม ยาว 30 เซนติเมตร กว้าง 5 เซนติเมตร หนา 5 เซนติเมตร มีด้ามไม้ขนาดเส้นผ่าศูนย์กลาง 4 เซนติเมตร ยาว 2 เมตร ต่อที่กึ่งกลางคราดส่วนที่เป็นไม้

- คราดหอยตลับแบบไม่มีด้าม คราดหอยตลับชนิดนี้เป็นตะแกรง ซึ่งมีลักษณะคล้ายกับคราดหอยเสียบ แต่ทำด้วยไม้ไผ่ ใช้วิธีนั่งคราด หรือมีลักษณะคล้ายบุ้งกี๋ ส่วนที่เป็นตะแกรงทำด้วยซี่ไม้ไผ่ ขนาดเส้นผ่าศูนย์กลาง 10 มิลลิเมตร ดัดให้โค้งงอ ปลายไม้ไผ่ทำให้แหลม ซี่ห่างระหว่างไม้ไผ่ 20 มิลลิเมตร ซี่ไม้ไผ่แต่ละอันยึดให้ติดกันด้วยหวาย ขนาดของตะแกรง ปากกว้าง 40 เซนติเมตร ยาว 38 เซนติเมตร

วิธีทำการประมง คราดหอยเสียบใช้ทำการประมงบริเวณหาดทรายที่น้ำขึ้นถึง ซึ่งมีหอยเสียบฝังตัวอยู่ส่วนใหญ่ในเวลากลางวัน โดยนำคราดมาขูดแซะดินจนเต็มคราด แล้วร่อนให้ทรายหลุดลอดช่องตาตะแกรงออกไป จนมองเห็นหอยเสียบแล้วเก็บใส่ภาชนะ แล้วเปลี่ยนที่ทำซ้ำใหม่ ส่วนคราดหอยตลับทำการประมงในช่วงน้ำแห้งลง บริเวณที่เป็นโคลน คราดแบบมีด้ามทั้งสองแบบใช้วิธีเดินถอยหลังคราด สำหรับแบบมีถุงหอยจะไปรวมที่ก้นถุง ส่วนแบบไม่มีถุงแผ่นเหล็กโค้งของคราดจะทำหน้าที่พลิกโคลนและหอยขึ้นมา จากนั้นจะใช้มือเก็บหอยใส่ภาชนะ สำหรับแบบไม่มีด้ามจะใช้วิธีการเช่นเดียวกับคราดหอยเสียบ

สัตว์น้ำที่จับได้ สัตว์น้ำส่วนใหญ่ที่จับได้จากคราดชนิดนี้ ได้แก่ หอยเสียบ และหอยตลับ