อวนช้อนปลากะตัก (Anchovy lift nets)
หมวด: เครื่องมือประมง
เครื่องมือชนิดนี้บางแห่งเรียกว่า อวนยก
เป็นเครื่องมือที่ดัดแปลงมาจากอวนยก หรืออวนช้อนหมึกในอดีต
โดยปรับเปลี่ยนขนาดตาของเนื้ออวนให้เหมาะสมกับขนาดปลากะตัก
และปรับปรุงไฟที่ใช้หรี่ รวมทั้งวิธีหรี่ไฟให้ปลากะตักขึ้นผิวน้ำดียิ่งขึ้น
ส่วนอวนช้อนหมึกในอดีตชาวประมงเลิกใช้กันแล้ว
และได้เปลี่ยนไปใช้แหยักษ์จับหมึกแทนเพราะมีประสิทธิภาพสูงกว่า
แต่อวนช้อนปลากะตักยังคงนิยมใช้อยู่ โดยเฉพาะในเขตจังหวัดชลบุรี
เครื่องมือนี้สามารถพบได้ในเรือที่เรียกว่า เรือได
หมึก แต่จะไม่พบในเรือทุกลำ เพราะบางลำมุ่งจับหมึกอย่างเดียว
จึงไม่ได้ใช้อวนช้อนปลากะตัก
จำนวนคนในเรือ 3 - 6 คน
จังหวัดที่พบมาก ได้แก่ จังหวัดชลบุรี ระยอง
ตราด ประจวบคีรีขันธ์ สงขลา ปัตตานี และจังหวัดนราธิวาส
เรือและอุปกรณ์ เรือ
ประมงขนาด 7-16 เมตร เครื่องยนต์ 24-275 แรงม้า ติดตั้งดวงไฟขนาด 500
วัตต์/ดวง บนราวไม้ไผ่ 4-6 อัน จำนวน 18-51 ดวง แบ่งเป็นหลอดไฟธรรมดา 12-39
ดวง หลอดไฟแบบสปอตไลท์ขนาด 500 วัตต์/ดวง จำนวน 6-12 ดวง โดยใช้ไดนาโม
ขนาด 5-15 กิโลวัตต์/ลูก จำนวน 1-2 ลูก อุปกรณ์อื่นๆ ได้แก่
เครื่องเอคโค่ซาวเดอร์ วิทยุสื่อสาร และอวนถ่วงหัวเรือ เป็นต้น
เครื่องมืออวน
เป็นอวนผืนเดียวรูปสี่เหลี่ยมคางหมู ความยาวอวนด้านบนยาวกว่าด้านล่าง 1-4
เมตร และยาวมากกว่าความยาวเรือ 3-4 เมตร มีทุ่นพยุงอวนด้านบน
แต่เรือขนาดเล็กบางลำอาจไม่ใช้ทุ่น คร่าวล่างใส่ตะกั่วขนาด 0.12-1.00
กิโลกรัม/ลูก จำนวนรวมกัน 2-10 กิโลกรัม/ผืน
โดยกระจายไปตามความยาวคร่าวล่าง
ความกว้างหรือความลึกอวนส่วนใหญ่มากกว่าความยาวเรือ 1-2 เมตร
และบางลำติดทุ่นพยุงอวนด้านข้างด้วย ผูกห่างกัน 1-3 เมตร ประมาณ 8 ลูก
แต่บางลำใช้ห่วงโลหะ ขนาดเส้นผ่าศูนย์กลาง 5 เซนติเมตร ห่างกัน 1.20 เมตร
และเชือกมีร้อยผ่านห่วงใช้สำหรับดึงขอบอวนด้านข้างทั้งสองข้างให้ตึงเหนือ
ผิวน้ำในขณะกู้อวน เนื้ออวนเป็นอวนไนล่อนชนิดไม่มีปม ขนาดตา 8.30 มิลลิเมตร
หรือ 9.30 มิลลิเมตร
บางรายรวบเนื้ออวนด้านบนเป็นกระจุกไว้ที่กึ่งกลางคร่าวบน
เพื่อให้อวนพองออกมากขึ้นขณะทำการช้อน
นอกจากนี้ยังมีตุ้มน้ำหนักทำด้วยตะกั่ว หรือเหล็กขนาด
5-10 กิโลกรัม/อัน จำนวน 2 อัน
สำหรับถ่วงมุมอวนด้านล่างสุดทั้งสองมุมของผืนอวน เรือขนาด 12-16 เมตร
บางลำเพิ่มตุ้มน้ำหนักตรงกลางอีก 1 จุด และแต่ละจุดจะมีเชือกขนาด 14-16
มิลลิเมตร ยาว 20-30 เมตร ผูกอยู่ด้วย
ใช้สำหรับฉุดขอบล่างของผืนอวนเมื่อต้องการจับสัตว์น้ำ
วิธีทำการประมง
เรือจะออกทำการประมงในเวลากลางคืน ส่วนใหญ่เริ่มตั้งแต่แรม 4 ค่ำ ถึงขึ้น
12 ค่ำ หลังจากพระอาทิตย์ตกดินเล็กน้อย แหล่งทำการประมงส่วนใหญ่น้ำลึก 20 -
40 เมตร ชาวประมงจะแล่นเรือค้นหาฝูงปลากะตักโดยใช้เอคโค่ซาวเดอร์
รายที่ไม่มีเครื่องเอคโค่ซาวเดอร์จะต้องคาดเดาแหล่งจับปลากะตักเอง
เมื่อค้นพบฝูงปลากะตักแล้วจะทำการทอดสมอเรือ
หรือปล่อยอวนถ่วงหัวเรืออย่างใดอย่างหนึ่งขึ้นอยู่กับสถานการณ์
แล้วเปิดไฟล่อปลากะตักทุกดวง เว้นไฟหรี่ที่เป็นไฟสปอตไลท์
ไต้ก๋งจะเฝ้าดูการรวมฝูงของปลากะตักจากจอเครื่องเอคโค่ซาวเดอร์ตลอดเวลา
เมื่อเห็นว่ารวมฝูงกันมากพอแล้วจะดับไฟล่อทุกดวงแล้วเปิดกลุ่มไฟหรี่ที่อยู่
กลางลำแทน ขณะเดียวกันให้ลูกเรือขึงอวนไว้ที่ปลายคันไม้ไผ่ให้เรียบร้อย
จากนั้นไต้ก๋งจะเริ่มหรี่ไฟโดยปรับรอบเครื่องยนต์ให้ต่ำลง
และเร่งไฟให้สว่างทันทีที่ปลากะตักบางส่วนขึ้นถึงผิวน้ำ
แล้วปรับไฟหรี่สลับกับการเร่งไฟอีก 1-5 ครั้ง
จนเห็นว่าปลากะตักไม่ขึ้นมามากกว่านี้อีกแล้ว
จึงสั่งให้ลูกเรือช่วยกันฉุดเชือกผูกมุมอวนขอบล่างขึ้นเรือโดยเร็ว
ส่วนใหญ่จะใช้กว้านฉุด
จากนั้นจึงเก็บเนื้ออวนขึ้นเรือจนสามารถตักปลากะตักใส่เรือได้ คืนหนึ่งๆ
จะมีการย้ายที่
จับปลากะตัก 1-4 แห่ง และช้อนปลา 1-10 ครั้ง
วิธีทำการประมงอวนช้อนปลากะตักประกอบแสงไฟล่อ (ปั่นไฟ)
สัตว์น้ำที่จับได้ ได้แก่ ปลากะตัก และปลาผิวน้ำขนาดเล็ก เช่น ปลาทู-ลัง ปลาหลังเขียว ปลาสีกุนชนิดต่างๆ ปลาอินทรี ปลาโอ หมึกกล้วย เป็นต้น





