จั่นปู ยอปู แร้วปู (Crab lift nets)

เครื่องมือนี้ใช้จับได้ทั้งปูม้า และปูทะเล ขึ้นอยู่กับว่าจะนำไปใช้ที่แหล่งใด ภาคตะวันออกนิยมเรียกว่า จั่น ส่วนภาคใต้นิยมเรียกว่า ยอ หรือหยอง ส่วนแร้วทุกภาคเรียกเหมือนกัน เป็นเครื่องมือพื้นบ้านที่นิยมใช้กันมานานแล้ว ปูที่ได้ส่วนใหญ่มีขนาดเล็กและขนาดกลาง

ใช้คน 1-2 คน

จังหวัดที่พบมาก ได้แก่ จังหวัดชลบุรี จันทบุรี ตราด ชุมพร สุราษฎร์ธานี นครศรีธรรมราช และจังหวัดระนอง

เรือและอุปกรณ์ เรือประมงขนาด 3 - 4 เมตร เป็นเรือพาย หรือเรือแจว ไม่ใช้เครื่องยนต์ แต่บางรายใช้เรือขนาด 6-8 เมตร และใช้เครื่องยนต์แบบหางยาวขนาด 3 - 5 แรงม้า

เครื่องมืออวน จั่นปู ยอปู หรือหยอง มี 2 แบบ คือ แบบรูปสี่เหลี่ยมจัตุรัส และแบบวงกลม แบบแรกพบมากทางภาคตะวันออก จะใช้ไม้ไผ่เหลาให้แบนมีความกว้างประมาณ 1.50-2.00 เซนติเมตร ปลายทั้งสองข้างเรียวเล็กลงตามลำดับ ยาว 60-70 เซนติเมตร จำนวน 2 อัน แล้วนำมาผูกตัดกันเป็นรูปกากบาท ใช้เชือกหรือสายเอ็นขนาด 1.00-1.50 มิลลิเมตร ร้อยผ่านขอบเนื้ออวน ขนาดตา 5.00-10.00 เซนติเมตร ซึ่งตัดเป็นรูปสี่เหลี่ยมจัตุรัส แล้วนำไปขึงกับปลายไม้ไผ่เป็นรูปสี่เหลี่ยมจัตุรัส ซึ่งจะทำให้ไม้ไผ่โค้งขึ้นเหนือผืนอวนประมาณ 15 เซนติเมตร ตรงมุมอวนทั้งสี่มุม ผูกก้อนหินหรือตะกั่วขนาด 200 กรัม/ก้อน ไว้ที่ปลายไม้ไผ่ เพื่อถ่วงให้จั่นจมน้ำเร็วยิ่งขึ้น บริเวณกึ่งกลางตรงจุดตัดกันของไม้ไผ่ผูกลวดขนาดเล็กสำหรับร้อยเหยื่อ หรือใช้เศษอวนโปลีเอทธีลีน ขนาดตา 2.00-2.50 เซนติเมตร เย็บเป็นถุงขนาดเล็กสำหรับใส่เหยื่อผูกไว้ตรงกลางสายทุ่นเป็นเชือกขนาด 2-5 มิลลิเมตร ยาวเท่ากับความลึกน้ำหรือประมาณ 3-4 เมตร โดยใช้สำหรับยกจั่นขึ้นเรือ ผูกที่จุดตัดของโครงไม้ไผ่ ปลายอีกข้างหนึ่งผูกกับทุ่น เพื่อบอกตำแหน่งของจั่น

 

ส่วนจั่นแบบวงกลม พบมากทางภาคใต้ ขอบทำด้วยเหล็กเส้นขนาด 5 มิลลิเมตร ดัดเป็นรูปวงกลม ขนาดเส้นผ่าศูนย์กลาง 35 เซนติเมตร ใช้เนื้ออวนขนาดตาอวน 7 เซนติเมตร นำมาเย็บติดกับขอบ หูหรือซุงทำด้วยเชือก หรือเหล็กขนาด 3 มิลลิเมตร ยาว 20 เซนติเมตร จำนวน 3 เส้น ปลายหนึ่งผูกกับขอบ ปลายที่เหลือนำมาผูกรวมกันที่กึ่งกลางเหนือตัวจั่นและทำขอเกี่ยวเหยื่อไว้ด้วย บางแห่งใช้เชือก 3 มิลลิเมตร ขึงในแนวเส้นผ่าศูนย์กลาง แล้วผูกเหยื่อไว้ที่จุดศูนย์กลาง สายทุ่นเป็นเชือกขนาด 3 - 5 มิลลิเมตร ยาว 5 เมตร ปลายข้างหนึ่งผูกทุ่นขนาดเล็ก จำนวนจั่นที่ใช้ 30-50 ชุด/ราย

แบบที่เรียกว่า แร้ว ขอบแร้วทำด้วยหวาย หรือไม้ไผ่ผ่าซีก หรือเหล็กเส้น ขดเป็นวงกลมขนาดเส้นผ่าศูนย์กลาง 35 เซนติเมตร ถักตาข่ายด้วยเชือกหรือเอ็นขนาด 1 มิลลิเมตร และเว้นให้เป็นรูขนาด 5 เซนติเมตร ตรงจุดศูนย์กลาง สำหรับสอดคันแร้วส่วนใหญ่ทำด้วยไม้โกงกางขนาด 3 เซนติเมตร ยาว 2.50-3.00 เมตร ปลายข้างหนึ่งเสี้ยมให้แหลม สายยึดขอบแร้วเป็นเชือกขนาด 3 มิลลิเมตร ยาว 1 เมตร จำนวน 3 เส้น แต่ละเส้นผูกกับขอบแร้ว ปลายที่เหลือนำมาผูกรวมกันแล้วต่อเข้ากับเชือกขนาดเดียวกันอีกเส้นหนึ่งยาวประมาณ 1.00-1.50 เมตร เชือกเส้นนี้ทำหน้าที่พับและกางแร้ว โดยการปรับให้หย่อนหรือตึง เมื่อแร้วถูกกางจะอยู่สูงจากเหนือปลายโคนแร้ว ประมาณ 30 เซนติเมตร บริเวณจุดศูนย์กลางของแร้วจะมีไม้ไผ่เหลาให้แบนยาว 20 เซนติเมตร ใช้สำหรับเสียบหรือหนีบถุงใส่เหยื่อ จำนวนแร้วที่ใช้ 50-100 อัน/ราย

 

วิธีทำการประมง จั่นปู ยอปู แร้วปู ใช้ได้ทั้งในเวลากลางวันและกลางคืน แต่ในเวลากลางคืนต้องมีไฟส่อง เพื่อให้สามารถมองเห็นทุ่นหรือคันแร้ว แหล่งประมงคือ บริเวณอ่าวน้ำตื้น หรือบริเวณใกล้ฝั่ง น้ำลึก 1.50-3.00 เมตร หรือในบริเวณคลองน้ำกร่อย ลึก 1-2 เมตร ก่อนออกทำการประมงจะต้องใส่เหยื่อให้เรียบร้อย เมื่อถึงแหล่งประมงจะทำการปล่อยจั่นหรือปักแร้ว เป็นแนวตรง จำนวน 1-3 แถว แต่ละอันห่างกันประมาณ 10-15 เมตร ถ้าใช้ในคลองน้ำเค็มจะห่างมากกว่านี้ พักชั่วครู่จึงเริ่มกู้เรียงตามลำดับ โดยดึงสายทุ่นหรือคันแร้วขึ้นมา หากมีปูติดขึ้นมาจะเทลงในเรือแล้ววางใหม่ การกู้จะกู้หลายรอบใช้เวลาทำการประมง 2-3 ชั่วโมง หรือรู้สึกว่าไม่ค่อยได้ปูจึงเก็บเครื่องมือแล่นกลับเข้าฝั่ง

สัตว์น้ำที่จับได้ คือ ปูม้า และปูทะเล