อวนลากแผ่นตะเฆ่ (Otter board trawls)

อวนลากแผ่นตะเฆ่ หมายถึง อวนลากที่ใช้แผ่นตะเฆ่ช่วยถ่างปากอวน อวนลากแผ่นตะเฆ่ เป็นอวนลากชนิดที่พบมากที่สุดในบรรดาอวนลากทั้งสามชนิด ใช้เรือลำเดียวโดยมีอุปกรณ์ช่วยถ่างปากอวน เรียกว่า แผ่น ตะเฆ่ (Otter board) จำนวน 1 คู่ ติดตั้งอยู่หน้าปีกอวน แผ่นตะเฆ่ส่วนใหญ่ทำด้วยไม้เนื้อแข็งเสริมเหล็ก รูปร่างแบนคล้ายสี่เหลี่ยมผืนผ้า ด้านหนึ่งของแผ่นตะเฆ่มีสายซุงทำด้วยโซ่ หรือเหล็กเส้นขนาดใหญ่ สายซุงจะต่อเข้ากับสายลาก เมื่อทำการลากแผ่นตะเฆ่จะต้านน้ำ และเบนออก ทำให้ปีกและปากอวนถ่างออกตามไปด้วย

เรืออวนลากแผ่นตะเฆ่ขนาดเล็กนิยมเรียกกันว่า อวนลาก แคระ หรืออวนลากกุ้ง มีการติดตั้งอุปกรณ์เพิ่มต่างกันเล็กน้อยตามความนิยมของแต่ละท้องที่ กล่าวคือ เรือในเขตจังหวัดสุราษฎร์ธานี - จังหวัดตราด และฝั่งทะเลอันดามัน ส่วนใหญ่มีคันถ่าง (Outrigger) ทำด้วยไม้หรือท่อโลหะขนาด 4-5 นิ้ว ยาว 3-5 เมตร หนึ่งคู่อยู่หน้าเก๋งเรือ สามารถหุบเข้ามาเก็บข้างเรือได้ ปลายคันมีห่วงโลหะสำหรับร้อยสายลาก แต่เรืออวนลากขนาดเล็กในเขตจังหวัดนครศรีธรรมราช ลงไปถึงจังหวัดนราธิวาส และเรือขนาดใหญ่กว่า 18 เมตร ในจังหวัดต่างๆ จะไม่นิยมติดตั้งคันถ่างหน้าเก๋ง

จำนวนคนในเรือ 2-20 คน ขึ้นอยู่กับขนาดเรือ

จังหวัดที่พบมาก ได้แก่ จังหวัดชายทะเลทุกจังหวัด แต่ถ้าเป็นเรือขนาดใหญ่กว่า 25 เมตร ซึ่งทำการประมงนอกน่านน้ำส่วนใหญ่เป็นเรืออวนลากจากจังหวัดสมุทรปราการ สมุทรสาคร และ สมุทรสงคราม

เรือและอุปกรณ์ เรืออวนลากแผ่นตะเฆ่มีขนาด 6-43 เมตร ส่วนใหญ่ขนาด 10-18 เมตร เครื่องยนต์ขนาด 10-1,700 แรงม้า เรือขนาดใหญ่กว่า 18 เมตร ติดตั้งเรดาร์ เครื่องหาที่เรือจากดาวเทียม เอคโค่ซาวเดอร์ และวิทยุสื่อสาร และส่วนใหญ่มีเหล็กขนาดใหญ่รูปตัวที (T) หรือตัวยูคว่ำ (∩) จำนวน 1 คู่ อยู่มุมท้ายเรือของกราบซ้ายและขวาสำหรับช่วยยกและเก็บแผ่นตะเฆ่ เรียกว่า แกลโล่ (Gallows) แต่เรือขนาดต่ำกว่า 14 เมตร ส่วนใหญ่จะมีเพียงวิทยุสื่อสาร

เครื่องมืออวน ชนิดของเครื่องมืออวนที่ใช้กับอวนลากแผ่นตะเฆ่ จำแนกได้ 4 ชนิด ตามชนิดของสัตว์น้ำที่เป็นเป้าหมายหลัก คือ อวนลากปลา อวนลากกุ้ง อวนลากเคย และอวนลากแมงกะพรุน โดยมีข้อแตกต่างกันตรงที่การเลือกใช้ขนาดตาอวน จำนวนตาอวน ชนิดเนื้ออวน และการประกอบคร่าวล่าง ดังนี้

1. อวนลากปลา ส่วนใหญ่จะพบเฉพาะในเรือขนาดใหญ่กว่า 14 เมตร ขึ้นไป ลักษณะแบบแปลนอวนคล้ายกับอวนลากคู่ เพราะใช้จับสัตว์น้ำเป้าหมายหลักเหมือนกัน ปีกอวนและปากอวนใช้ขนาดตา 80-180 มิลลิเมตร ชิ้นที่ถัดมาขนาดตาเล็กกว่าตามลำดับ ได้แก่ ขนาด 120, 100, 80, 60 และ 40 มิลลิเมตร ก้นถุงนิยมใช้ 20 และ 25 มิลลิเมตร ส่วนเรือที่ทำประมงร่วมใช้ก้นถุงขนาด 40 หรือ 60 มิลลิเมตร การประกอบคร่าวล่างของอวนลากปลาเหมือนกับอวนลากคู่ กล่าวคือ มีลูกกลิ้งไม้และยางร้อยติดกับคร่าวล่าง ซึ่งเป็นลวดสลิงพันด้วยเชือก สำหรับเรือประมงขนาด 14-16 เมตร บางรายใช้โซ่เพียงอย่างเดียวประกอบกับเชือกอีกเส้นหนึ่ง แล้วนำไปประกอบกับคร่าวล่างของอวน

เนื้ออวนที่ใช้เป็นเนื้ออวนโปลีเอทธีลีนเช่น ขนาดเบอร์ 380d/15-700d/21 ความยาวคร่าวบนประมาณ 25-44 เมตร คร่าวล่าง 29-48 เมตร ความยาวตัวอวนจากปลายปีกถึงก้นถุง 40-50 เมตร สายลากใช้เชือกแต่เรือขนาดใหญ่นิยมใช้ลวดสลิงขนาด 16-18 มิลลิเมตร ความยาว 200-600 เมตร

2. อวนลากกุ้ง เรือขนาด 6-18 เมตรใช้กันมากที่สุด มีขนาดตาอวนและขนาดเส้นด้ายเล็กกว่าอวนลากปลา ที่อวนปีกและปากอวนบางรายใช้ขนาดตา 60, 50 หรือ 40 มิลลิเมตร แต่เรือขนาดเล็กกว่า 14 เมตร นิยมใช้ขนาดตา 35, 30 หรือ 25 มิลลิเมตร ส่วนก้นถุงใช้เท่ากัน คือ 20 หรือ 25 มิลลิเมตร การประกอบคร่าวล่างหน้าปากอวนเป็นเชือกขนาด 10-20 มิลลิเมตร และมีโซ่ขนาด 3 มิลลิเมตร หนัก  10-40 กิโลกรัม ผูกห้อย ตลอดความยาวคร่าวล่าง ไม่มีลูกกลิ้งไม้หรือยางเหมือนอวนลากปลา ความยาวคร่าวบนรอบปากอวน 12-27 เมตร และคร่าวล่าง 13-28 เมตร ความยาวอวนจากปลายปีกถึงก้นถุง 19-32 เมตร ชนิดเนื้ออวนเป็นอวนโปลีเอทธีลีน ขนาดเบอร์ 380d/6 - 380d/15 สายลากเป็นเชือกความยาว 100 - 400 เมตร

ลักษณะคร่าวล่างอวนลากกุ้ง

3. อวนลากเคย อวนลากชนิดนี้พบในเรือขนาดไม่เกิน 14 เมตร ในเขตจังหวัดนครศรีธรรมราช และสงขลา ปกติใช้อวนลากกุ้ง แต่เปลี่ยนมาใช้อวนลากเคยประมาณ 2 เดือน ลักษณะเครื่องมืออวนเหมือนกับอวนลากกุ้ง แต่ใช้เนื้ออวนไนล่อนชนิดไม่มีปมขนาดตา 6-7 มิลลิเมตร ประกอบเป็นอวนลากเคย ก้นถุงใช้อวนมุ้งพลาสติก ขนาดตา 2 x 2 มิลลิเมตร และหุ้มด้วยอวนโปลีเอทธีลีน ขนาดตา 20 มิลลิเมตร ความยาวอวนจากปลายปีกถึงก้นถุง 17-20 เมตร สายลากเป็นเชือกยาว 100-150 เมตร

4. อวนลากแมงกะพรุน อวนลากชนิดนี้ยังใช้กันน้อยเช่นกัน เรือมีขนาด 10-16 เมตร เป็นเรือในเขตจังหวัดระยอง และจันทบุรี ส่วนใหญ่ดัดแปลงจากอวนลากกุ้ง หรืออวนลากปลาที่ใช้อยู่โดยเปลี่ยนเฉพาะส่วนที่เป็นก้นถุง ซึ่งเดิมใช้ขนาดตา 20 หรือ 25 มิลลิเมตร เป็นขนาดตา 90 มิลลิเมตร รวมทั้งเพิ่มความยาวก้นถุงให้มากขึ้นจากเดิม 3-6 เมตร เป็น 20 เมตร เพื่อให้บรรจุแมงกะพรุนได้มาก ปากอวนบนเสริมทุ่นเพิ่มเติมที่เป็นแกลลอนพลาสติก ขนาด 5-10 ลิตร จำนวน 2-3 ใบ โดยผูกที่บริเวณกึ่งกลางปากอวน และบางลำมีทุ่นถังน้ำพลาสติก ขนาด 20 ลิตร ผูกปลายสุดก้นถุง ชนิดของเนื้ออวนเป็นอวนโปลีเอทธีลีน ขนาดเบอร์ 380d/12-700d/18 ความยาวคร่าวบนรอบปากอวน 17-24 เมตร และคร่าวล่าง 18-25 เมตร ความยาวอวนจากปลายปีกถึงก้นถุง 40-45 เมตร สายลากเป็นเชือกยาว 40-60 เมตร

วิธีทำการประมง อวนลากแผ่นตะเฆ่ทุกชนิดมีวิธีปล่อยอวน และกู้อวนคล้ายกัน กล่าวคือ ให้เรือเดินหน้าช้าๆส่วนที่เป็นก้นถุงจะถูกปล่อยลงน้ำก่อน ตามด้วยส่วนต่างๆ ของตัวอวน และตามด้วยแผ่นตะเฆ่ และสายลาก ตามลำดับ เมื่อแผ่นตะเฆ่ลงน้ำแล้ว จะเร่งความเร็วเรือเพิ่มขึ้นจนแผ่นตะเฆ่เริ่มต้านน้ำ และเบนออกเต็มที่ จากนั้นทยอยปล่อยสายลากต่อไป โดยพยายามรักษาให้ระยะของสายลากทั้งสองที่ลงน้ำเท่ากัน จนกระทั่งแผ่นตะเฆ่สัมผัสพื้นทะเล สายลากจะถูกปล่อยลงน้ำอีกเล็กน้อยจนได้ระยะที่ต้องการ หรือประมาณ 5-10 เท่าของความลึกน้ำ ยกเว้นอวนลากแมงกะพรุนจะปล่อยสายลากสั้นกว่าการลากกุ้ง หรือปลา เสร็จแล้วตรึงสายลากทั้งสองเส้นไว้กับเรือ ทำการลากจนกว่าจะถึงเวลากู้อวน วิธีกู้อวน เริ่มจากกว้านสายลากขึ้นมาก่อน ตามด้วยแผ่นตะเฆ่ และเก็บแผ่นตะเฆ่ไว้ท้ายเรือ จากนั้นกู้อวนต่อจนกระทั่งสามารถนำก้นถุงขึ้นมาบนเรือได้ เทสัตว์น้ำออกทางปลายสุดก้นถุงแล้วเตรียมอวนเพื่อทำการลากใหม่ต่อไป สำหรับเวลาทำการประมงและแหล่งทำการประมงของอวนลากแผ่นตะเฆ่ทั้งสี่ชนิดมีดัง นี้

อวนลากปลา ส่วนใหญ่ทำประมงในเวลากลางวัน ตั้งแต่เช้ามืด ถึงพระอาทิตย์ตกดิน ปกติลากอวนนานครั้งละ 3-5 ชั่วโมง บางครั้ง 6 ชั่วโมง จำนวนวันทำประมงส่วนใหญ่ 7-25 วันต่อเที่ยว แหล่งทำประมงน้ำลึก 5-60 เมตร หรือมากกว่า

อวนลากกุ้ง ส่วนใหญ่ทำประมงในเวลากลางคืน เนื่องจากจับกุ้งขนาดเล็กได้ผลดีกว่าเวลากลางวัน แต่จะพบทำการประมงในเวลากลางวันเป็นครั้งคราว โดยเฉพาะช่วงที่มีกุ้งแชบ๊วยขนาดใหญ่ หรือกุ้งโอคักชุกชุม ปกติลากอวน 3-5 ชั่วโมง/ครั้ง ส่วนใหญ่ทำประมงคืนเดียว และกลับเข้าฝั่งในตอนเช้า ซึ่งจะเป็นเรืออวนลากขนาดเล็ก แต่เรือขนาด 14-18 เมตร บางรายทำประมงประมาณ 7-14 วัน/เที่ยว แหล่งทำประมงน้ำลึก 5-30 เมตร

อวนลากเคย ทำประมงเฉพาะเวลากลางวัน โดยสังเกตสีของน้ำทะเลที่มีฝูงเคย ซึ่งต่างไปจากบริเวณใกล้เคียง เมื่อพบฝูงเคยแล้วจึงเริ่มปล่อยอวนลาก โดยลากวนเวียนเป็นวงกลม ลากอวน 2-3 ชั่วโมง/ครั้ง แหล่งทำประมงน้ำลึก 4-6 เมตร

อวนลากแมงกะพรุน ทำประมงเฉพาะเวลากลางวัน ในรอบวันกู้อวนเพียงครั้งเดียว แล้วแล่นกลับเข้าฝั่ง แหล่งทำประมงน้ำลึกตั้งแต่ 6-18 เมตร

สัตว์น้ำที่จับได้ สัตว์น้ำที่จับได้จากอวนลากปลาส่วนใหญ่ได้แก่ ปลาทู ปลาลัง ปลาสีกุน ปลาอินทรี ปลาจวด ปลากุเรา ปลาทรายแดง ปลาปากคม ปลาตาหวาน ปูม้า ปลาเศรษฐกิจขนาดเล็กชนิดต่างๆ หมึกกล้วยและปลาเป็ด อวนลากกุ้ง ส่วนใหญ่ได้ กุ้งหิน กุ้งทราย กุ้งตาแฉะ กุ้งโอคัก กุ้งเหลืองหางฟ้า กุ้งแชบ๊วย กุ้งกุลาดำ ปลาเห็ดโคน ปลาหนวดฤาษี หมึกสาย หมึกกระดอง ปูม้า ปลาเป็ด เป็นต้น อวนลากเคยส่วนใหญ่จะได้เคยร้อยละ 95 นอกนั้นเป็น ลูกกุ้ง ลูกปู และลูกปลาที่อาศัยบริเวณชายฝั่ง อวน ลากแมงกะพรุนจับได้เฉพาะแมงกะพรุน