อวนลากคานถ่าง (Beam trawls)

อวนลากคานถ่าง หมายถึง อวนลากที่ใช้คานช่วยถ่างปากอวน

อวนลากคานถ่างชนิดที่นิยมใช้ในประเทศไทยมีอยู่ 2 ชนิด คือ อวนลากคานถ่างแบบลากกุ้ง และอวนลากคานถ่างแบบลากแมงกะพรุน แบบลากกุ้งนิยมเรียกว่า อวนลากข้าง หรืออวนลากแขก พบเฉพาะบริเวณอ่าวไทยฝั่งตะวันตกบางจังหวัดเท่านั้น ลักษณะที่สำคัญของอวนลากชนิดนี้ คือ ใช้คานที่ทำจากท่อโลหะจำนวนหนึ่งท่อนขวางด้านหน้าใกล้ปากอวน เพื่อให้ปากอวนกางออก และลากอวนพร้อมกันสองปาก ในอดีตเรือที่ใช้เป็นเรือหางยาวเท่านั้น ปัจจุบันนับตั้งแต่ปี 2536 เป็นต้นมา พบว่าเรือที่มีเครื่องยนต์ในเรือ ขนาด 9-20 เมตร ซึ่งเคยใช้อวนลากแผ่นตะเฆ่ คราดหอยลาย หรือเครื่องมืออื่นๆ มีการใช้ด้วย ส่วนอวนลากคานถ่างแบบลากแมงกะพรุนชาวประมงเรียกว่า อวน ลากจอหนัง เป็นเครื่องมือที่พบเฉพาะในเขตจังหวัดอ่าวไทยฝั่งตะวันออก ปากอวนกางออกโดยใช้ท่อโลหะสี่ท่อน นำมาประกอบกันเป็นกรอบรูปสี่เหลี่ยมจัตุรัส แล้วร้อยอวนรูปถุงติดกับกรอบ ปัจจุบันชาวประมงได้ปรับปรุงอวนแมงกะพรุนแบบจอหนังใหม่ โดยใช้ท่อโลหะเฉพาะด้านล่างเท่านั้น เนื่องจากแบบกรอบสี่เหลี่ยมเกะกะ ไม่สะดวกต่อการทำงาน ใช้จับแมงกะพรุนประมาณ 2-3 เดือน/ปี

จำนวนคนในเรืออวนลากทั้งสองชนิด ประมาณ 2-6 คน

จังหวัดที่พบมาก อวนลากคานถ่างแบบลากกุ้ง หรืออวนลากแขก พบเฉพาะบางจังหวัด เช่น จังหวัดชุมพร สุราษฎร์ธานี และนครศรีธรรมราช ส่วนอวนลากคานถ่างแบบลากแมงกะพรุนพบในเขตจังหวัดระยอง และจันทบุรี

เรือและอุปกรณ์ เรือประมง ขนาด 6-20 เมตร เครื่องยนต์ 5-250 แรงม้า แบบลากกุ้งถ้าใช้เรือหางยาวจะมีกว้านแบบมือหมุน และคันถ่าง 1 คู่ ยาวประมาณ 1.30 เมตร ติดตั้งบริเวณหัวเรือ แต่ถ้าใช้เรือมีเก๋งขนาดใหญ่จะมีคันถ่างอยู่หน้าเก๋งเหมือนเรืออวนลากแผ่น ตะเฆ่ และใช้กว้านที่ต่อจากเครื่องยนต์ในเรือ รวมทั้งมีการต่อกะบะไม้ยื่นออกไปท้ายเรือเหมือนเรือคราดหอยลาย เรือส่วนใหญ่มีวิทยุสื่อสาร

เครื่องมืออวน อวนลาก คานถ่างแบบลากกุ้งใช้เนื้ออวนโปลีเอทธีลีนขนาดเบอร์ 380d/9 หรือ 380d/15 ขนาดอวนมีความยาวคร่าวบน และล่างรอบปากอวน 2-9 เมตร ขึ้นอยู่กับขนาดเรือ ความยาวปลายปีกถึงก้นถุง 3.50-8.00 เมตร ขนาดตาปีกอวนและปากอวน 35 หรือ 40 มิลลิเมตร ส่วนที่ถัดมาขนาดตาเล็กกว่า ได้แก่ ขนาดตา 25 หรือ 30 มิลลิเมตร ส่วนที่เป็นก้นถุงมีขนาดตา 15, 20 หรือ 25 มิลลิเมตร บริเวณคร่าวบนไม่ใช้ทุ่น หรือใช้ทุ่นขนาดเส้นผ่าศูนย์กลาง 6 นิ้ว เพียง 1 ลูก ผูกกึ่งกลางปากอวน คร่าวล่างใช้ตะกั่วยาวประมาณ 9 เซนติเมตร ทุบให้หนีบติดกับเชือกคร่าวล่าง คานที่ใช้สำหรับถ่างปากอวนเป็นท่อโลหะ หรือเหล็กตัน ขนาดเส้นผ่าศูนย์กลาง 3/4 นิ้ว หรือ 1 นิ้ว ยาว 1.30-4.50 เมตร ด้านหน้าปลายคานทั้งสองข้างผูกกับเชือกสายซุงหนึ่งเส้น ยาวประมาณ 2 เท่าของความยาวคาน สายลากจะนำมาผูกที่กึ่งกลางสายซุง ถัดจากคานลงมามีเชือก หรือโซ่ยาว 40-75 เซนติเมตร ผูกที่ปลายคานทั้งสองข้าง แล้วต่อกับแท่งคอนกรีตรูปเรือ จำนวน 2 ลูก หนักลูกละ 12-30 กิโลกรัม ส่วนท้ายของคอนกรีตรูปเรือต่อเข้ากับปลายปีกอวน โดยใช้เชือกสองเส้นยาว 20-50 เซนติเมตร ข้างหน้า ปลายปีกอวนทั้งสองข้างจะมีแท่งไม้ หรือโลหะขนาด 2 เซนติเมตร ยาว 20-30 เซนติเมตร ค้ำยันระหว่างคร่าวบน และคร่าวล่างช่วยให้ปีกอวนตั้งในแนวดิ่ง สายลากเป็นเชือกขนาด 10-20 มิลลิเมตร ยาว 50-150 เมตร ส่วนอวนลากคานถ่างแบบลาก แมงกะพรุน ใช้เนื้ออวนโปลีเอทธีลีน ขนาดเบอร์ 700d/15 มีขนาดตา 80, 90 มิลลิเมตร ตัดเป็นรูปสามเหลี่ยมสี่ชิ้น ยาวชิ้นละ 10 - 24 เมตร กว้างเท่ากับความยาวของกรอบเย็บติดกันทำเป็นรูปถุง คร่าวบนใส่ทุ่นพลาสติกขนาด 6 นิ้ว ผูกห่างกัน 2 เมตร ตลอดความยาวคร่าวบน ส่วนคร่าวล่างใช้โซ่ทาบตลอดความยาวคร่าวล่าง กรอบสี่เหลี่ยมที่ช่วยถ่างอวนเป็นท่อโลหะ ขนาด 1-2 นิ้ว ทำเป็นรูปสี่เหลี่ยมจัตุรัสขนาด 3 x 3 ถึง 10 x 10 เมตร ขึ้นอยู่กับขนาดเรือ ปัจจุบันชาวประมงเปลี่ยนมาใช้ท่อโลหะเฉพาะด้านล่างเพียงท่อนเดียวประกอบเข้า กับปากอวนรูปสี่เหลี่ยม และใช้ทุ่นขนาด 6-8 นิ้ว ผูกกับคร่าวบนห่างกันระยะ 2 เมตร สายซุงเป็นเชือกอยู่ด้านหน้า จำนวน 2 เส้น สายลากใช้เชือกเส้นเดียวผูกที่กึ่งกลางของเชือกสายซุงทั้งสอง ความยาวสายลาก 50-100 เมตร

วิธีทำการประมง อวนลากคานถ่างแบบลากกุ้ง ทำการประมงได้ทั้งกลางวันและกลางคืน แหล่งทำการประมงน้ำลึกตั้งแต่ 1 ถึง 15 เมตร เริ่มจากกางคันถ่างซึ่งอยู่ส่วนหน้าของเรือหรือหน้าเก๋งสำหรับยึดสายลากออก แล้วปล่อยอวนลงน้ำพร้อมกันทั้งสองปาก เมื่ออวนถึงพื้นแล้วจะหยุดปล่อยสายลาก ปกติจะปล่อยสายลากประมาณ 8 เท่าของความลึกน้ำ แล่นเรือลากอวนประมาณครึ่งชั่วโมงถึงหนึ่งชั่วโมงครึ่ง จึงกู้อวน การกู้อวนจะกว้านสายลากขึ้นมาพร้อมกัน ต่อจากนั้นจะนำอวนขึ้นบนเรือ เฉพาะเรือหางยาวจะมีไม้วางขวางกับลำเรือสำหรับพาดปากอวน เป็นไม้เนื้อแข็งขนาด 3 นิ้ว ยาว 2.50 เมตร นำสัตว์น้ำออกทางก้นถุงเสร็จแล้วทำการลากใหม่

เรืออวนลากคานถ่างแบบลากกุ้งขณะทำประมง

อวนลากคานถ่างแบบลากแมงกะพรุน ทำการประมงเฉพาะเวลากลางวัน และกลับเข้าฝั่งตอนเย็น แหล่งทำการประมงน้ำลึกตั้งแต่ 6-18 เมตร เมื่อถึงแหล่งประมงจะปล่อยก้นถุงลงน้ำก่อน ในขณะที่เรือเดินหน้าช้าๆ จากนั้นจึงค่อยๆ ปล่อยสายลากลงน้ำ ให้ยาวประมาณ 4-5 เท่าของความลึกน้ำ ทำการลากแมงกะพรุนในระดับกลางน้ำ จนกระทั่งคาดว่าได้มากพอ จะเก็บสายลากและกู้อวนขึ้นเรือ เหลือไว้เฉพาะก้นถุงอวนส่วนที่มีแมงกะพรุนอยู่ จึงมัดปากถุงอวนและล่ามไว้กับเรือแล้วลากถุงอวนเข้าฝั่งเพื่อนำแมงกะพรุนออก ทางก้นถุงที่ฝั่ง

สัตว์น้ำที่จับได้ สัตว์น้ำที่จับได้จากอวนลากคานถ่างแบบลากกุ้ง ส่วนใหญ่ได้แก่ กุ้งแชบ๊วย กุ้งตะกาด กุ้งหลังไข่ กุ้งเหลือง กุ้งโอคัก ปลาลิ้นหมา ปลาหางควาย ปลาเห็ดโคน หมึกกระดอง ส่วนอวนลากคานถ่างแบบลากแมงกะพรุนจับได้เฉพาะแมงกะพรุน เท่านั้น