อวนปลากระบอก (Mullet gill nets)

เครื่องมือนี้ได้รวมเอาเครื่องมือที่เรียกว่า ข่ายปลากระบอก อวนลอยปลากระบอก อวนล้อมติดปลากระบอก ซึ่งภาคใต้เรียกว่า อวนปลาซา ไว้ด้วยกัน ดังนั้นลักษณะของอวนจึงมีหลายแบบ ขึ้นอยู่กับแหล่งประมง และวิธีการทำประมง มีทั้งแบบใช้เรือและไม่ใช้เรือ บางรายทำเป็นอาชีพ แต่บางรายจับเพื่อบริโภคภายในครัวเรือนและใช้เป็นครั้งคราว จำนวนผู้ใช้มีน้อยราย

จำนวนคน 1 - 2 คน

จังหวัดที่พบมาก ได้แก่ จังหวัดระยอง ประจวบคีรีขันธ์ ชุมพร นครศรีธรรมราช สงขลา และปัตตานี ส่วนทางฝั่งอันดามันพบทุกจังหวัด

เรือและอุปกรณ์ เรือประมงขนาด 3-10 เมตร เป็นเรือแจว หรือใช้เครื่องยนต์ขนาด 3-10 แรงม้า

เครื่องมืออวน ข่ายปลากระบอก ความยาวอวน 70-90 เมตร เนื้ออวนเป็นอวนเอ็นเบอร์ 0.15 ขนาดตา 30, 35 มิลลิเมตร หรือเป็นอวนไนล่อนสีขาว ขนาดเส้นด้ายเบอร์ 210d/2 ขนาดตา 40 มิลลิเมตร ลึก 25, 30 หรือ 75 ตา

ทุ่นพยุงอวนอาจมีหรือไม่มี ถ้าไม่มีจะใช้ไม้ไผ่ยาว 2-3 เมตร จำนวน 8-10 ลำ ปักเป็นแนวตรง ห่างกันประมาณ 10 เมตร และไม่ใช้น้ำหนักถ่วงคร่าวล่างอวน ถ้าเป็นแบบมีทุ่นพยุงอวนจะใช้ทุ่นโฟมนิ่ม ตัดเป็นแท่งสี่เหลี่ยมผืนผ้าขนาด 4 x 1 x 1 เซนติเมตร ผูกห่างกัน 54-56 เซนติเมตร และใช้ตะกั่วขนาด 10 กรัม/ลูก ถ่วงคร่าวล่างผูกห่างกัน 54-6 เซนติเมตร ปลายสุดทั้งสองข้างของผืนอวนยึดติดกับเหล็กเส้นขนาด 10 มิลลิเมตร หรือไม้ไผ่ ยาว 1.00-1.30 เมตร จำนวน 2 ท่อน ใช้ปักไว้ที่พื้นทะเล ในขณะทำการประมง อวนลอยปลากระบอก ความยาวอวน 100-00 เมตร เนื้ออวนเป็นอวนเอ็นขนาดเบอร์ 0.20 ขนาดตา 35, 40 มิลลิเมตร ลึก 100 ตา ทุ่นพยุงอวนใช้ทุ่นโฟมนิ่มตัดเป็นแท่งสี่เหลี่ยมผืนผ้า ขนาด 5.50 x 2.00 x 1.20 เซนติเมตร ผูกห่างกัน 46-52 เซนติเมตร น้ำหนักถ่วงคร่าวล่างเป็นตะกั่วขนาด 10 กรัม/ลูก ผูกห่างกัน 46 - 52 เซนติเมตร ปลายสุดผืนอวนข้างหนึ่งมีทุ่นขนาดใหญ่ บอกตำแหน่ง ปลายอวน 1 ทุ่น อวนล้อมติดปลากระบอก ความยาวอวน 200 - 300 เมตร เนื้ออวนเป็นอวนเอ็นขนาดเบอร์ 0.20 ขนาดตา 35, 40 มิลลิเมตร ลึก 100 หรือ 150 ตา ทุ่นพยุงอวนเป็นทุ่นพลาสติก ขนาดเส้นผ่าศูนย์กลาง 3.80 เซนติเมตร หนา 2.20 เซนติเมตร ผูกห่างกัน 70-80 เซนติเมตร น้ำหนักถ่วงคร่าวล่างเป็นตะกั่วขนาด 10 กรัม/ลูก ผูกห่างกัน 120 เซนติเมตร อุปกรณ์อื่นๆ ที่สำคัญได้แก่ ไม้กระทุ้ง หรือไม้ตีน้ำ ยาว 2 เมตร 1 อัน

วิธีทำการประมง ข่ายปลากระบอกเป็นเครื่องมือที่ไม่ใช้เรือ เพราะทำการประมงบริเวณใกล้ๆ ฝั่ง หรือริมหาด ระดับน้ำลึกไม่เกิน 1.50 เมตร สามารถเดินไปขึงอวนได้ ส่วนใหญ่เป็นเวลาเย็นใกล้ๆ ค่ำ ในช่วงน้ำเริ่มไหลขึ้นเล็กน้อย โดยขึงอวนตั้งฉากกับฝั่ง บางรายให้ส่วนปลายอวน ด้านนอกโค้งเข้าหาฝั่งเล็กน้อย คร่าวล่างอวนสัมผัสพื้นทะเล คร่าวบนแขวนไว้กับไม้ 8-10 ต้น ซึ่งปักห่างกันประมาณ 10 เมตร ถ้าเป็นอวนแบบมีทุ่นพยุงจะใช้เหล็กเส้นหรือไม้ 2 ท่อน ปักยึดหัวท้ายของผืนอวนเป็นแนวตั้งฉากกับฝั่ง ปล่อยอวนทิ้งไว้จนกระทั่งน้ำขึ้น ท่วมเหนือคร่าวบนจึงเก็บอวน แต่แบบไม่มีทุ่นพยุงอวนจะทิ้งไว้ตลอดคืน และเก็บอวนในตอนเช้ามืด อวนลอยปลากระบอก ทำการประมง ได้ทั้งกลางวันและกลางคืน ส่วนใหญ่ในบริเวณปากแม่น้ำลึก ระดับน้ำ 2-5 เมตร ผืนอวนจะถูกปล่อยเป็นแนวตรงขวางแม่น้ำ โดยให้เรืออยู่ด้านใกล้ฝั่งปลายอวนด้านหนึ่งอยู่บนเรือ และปล่อยผืนอวนให้ลอยตามกระแสน้ำประมาณ 30 นาที จึงกู้อวนเมื่อปลดปลา ออกแล้วจะย้ายแหล่งทำการประมงใหม่

อวนล้อมติดปลากระบอก ใช้ทำการประมงปลากระบอกริมฝั่งน้ำลึก 1-3 เมตร ส่วนใหญ่เป็นเวลากลางวัน เพราะมองเห็นฝูงปลากระบอกได้ง่าย เมื่อพบฝูงปลากระบอกจะปล่อยอวนล้อมฝูงปลาเป็นวงกลม 1 หรือ 2 ชั้น เหลือปลายอวนส่วนหนึ่งสำหรับวางแทรกเข้าไปในกลางวงอวน จากนั้นแล่นเรือหรือแจวเรือพร้อมใช้ไม้กระทุ้ง หรือตีน้ำภายในวงอวนประมาณ 2 รอบ เพื่อให้ปลากระบอกตกใจว่ายชนอวน แล้วกู้อวนขึ้นเรือ วันหนึ่งๆ ทำการประมง 3-4 ครั้ง

สัตว์น้ำที่จับได้ ส่วนใหญ่ คือ ปลากระบอก ปลาเห็ดโคน ปลาดอกหมาก และปลาตะกรับ