อวนล้อมจับไม่มีสายมาน (Lampara Nets)

อวนล้อมจับชนิดนี้ชาวประมงใช้กันน้อยมาก มีเพียง 2 ชนิด ที่ยังใช้กันอยู่ คือ อวนล้อมจับปลากะตัก (อวนกลัดขอ) และอวนล้อมจับปลาหลังหิน (ปลาตามแนวหินปะการัง) ทั้งสองชนิดต่างกันที่ขนาดตาอวน ปัจจุบันคาดว่ามีจำนวนรวมกันไม่เกิน 20 ลำ เนื่องจากหาลูกเรือที่ดำน้ำได้ยาก ชาวประมงจึงปรับเปลี่ยนไปใช้อวนแบบมีสายมาน หมู่บ้านที่เป็นแหล่งกำเนิดและยังคงใช้อยู่คือ หมู่บ้านอ่าวมะขามป้อม อำเภอแกลง จังหวัดระยอง

1. ขนาดตาไม่เกิน 10 มิลลิเมตร

เครื่องมือนี้เดิมเรียกว่า อวนล้อมจับปลากะตักแบบกลัดขอ หรือเรียกสั้นๆ ว่า อวนกลัดขอ พบเฉพาะที่อ่าวมะขามป้อม อำเภอแกลง จังหวัดระยอง เรือที่ใช้เป็นเรือขนาดเล็ก 10-14 เมตร ใช้คน 6-7 คน ทำการประมงในบริเวณน้ำตื้น ความลึก 3-10 เมตร หากลึกเกินกว่านี้อวนจะมี ประสิทธิภาพต่ำ ใช้จับปลากะตักในเวลากลางวันเท่านั้น ลักษณะพิเศษคือ ต้องใช้ลูกเรือ 1-2 คน ทำหน้าที่ดำน้ำกลัดขอให้ขอบอวนคร่าวล่างปีกซ้ายและขวาทบติดกันก่อนกู้อวน ขึ้นเรือ ซึ่งนับวันคนดำน้ำจะหาได้ยากขึ้น ดังนั้นจำนวนของเครื่องมือชนิดนี้จึงไม่ขยายตัว ปัจจุบันอาจกล่าวได้ว่า ชาวประมงเลิกใช้กันแล้ว โดยเปลี่ยนไปใช้อวนล้อมจับแบบมีสายมานที่เรียกว่า อวนล้อมลงคัน ทำการจับปลากะตักแทน

จังหวัดที่พบมาก คือ จังหวัดระยอง

เรือและอุปกรณ์ เรือประมงขนาด 10-12 เมตร เครื่องยนต์ 24-150 แรงม้า อุปกรณ์ที่สำคัญ ได้แก่ เอคโค่ซาวเดอร์ (เฉพาะบางลำ) วิทยุรับ-ส่ง ท่ออากาศทำด้วยท่อน้ำพลาสติกอ่อน ขนาดครึ่งนิ้ว ยาว 50 และ 100 เมตร จำนวน 2 สาย ต่อเข้ากับหน้ากากดำน้ำ 2 อัน เครื่องจ่ายอากาศจะต่อจากเครื่องจักรใหญ่ในเรือ

เครื่องมืออวน รูปร่างสี่เหลี่ยมผืนผ้า ยาว 200-300 เมตร ลึก 15-20 เมตร เนื้ออวนเป็นไนล่อน ส่วนใหญ่สีขาวขนาดตาอวน 55 หรือ 63 มิลลิเมตร ด้านบนเป็นทุ่นพยุงอวนด้านล่างเป็นตะกั่วขนาด 200 กรัม/จุด ผูกห่างกัน 50 เซนติเมตร ไม่มีสายมาน แต่ใช้ขอทำด้วยเหล็กดัดเป็นรูปตัวซี "C" ยาวประมาณ 9 เซนติเมตร จำนวน 30 อัน สำหรับใช้เกี่ยวขอบอวนล่างปีกซ้าย และขวาขณะกู้อวน

วิธีทำการประมง เรือออกทำประมงตั้งแต่เช้าตรู่เป็นต้นไป จนถึงเวลาเย็น แต่ถ้าได้ปลามากอาจกลับเข้าฝั่งเร็วกว่ากำหนด เรือจะแล่นค้นหาฝูงตามบริเวณใกล้ฝั่งหรือใกล้เกาะ น้ำลึกไม่เกิน 10 เมตร ส่วนใหญ่ใช้สายตาค้นฝูงปลา บางลำใช้เอคโค่ซาวเดอร์ เมื่อพบแล้วจะปล่อยอวนล้อมรอบฝูงปลากะตักเป็นวงกลมให้ปีกอวนซ้ายและขวาอยู่ กราบเดียวกัน ทิ้งสมอยึดเรือและผูกเชือกสมอไว้กับกราบเรือด้านที่ไม่ได้กู้อวน ส่วนใหญ่เป็นกราบซ้าย จากนั้นให้ลูกเรือ 1-2 คน ดำน้ำนำขอรูปตัวซีไปเกี่ยวคร่าวล่างอวนล่างปีกซ้ายและขวาทบติดกัน เริ่มจากระยะใกล้เรือก่อน ขอแต่ละตัวห่างกัน 2-3 เมตร พร้อมทั้งให้ลูกเรือบนเรือช่วยกันฉุดเนื้ออวนทั้งปีกซ้ายและขวาขึ้นเรือตลอดเวลา ในที่สุดด้านล่างของผืนอวนจะถูกปิดปลากะตักออกไม่ได้ ชาวประมงจะกู้อวนต่อจนสามารถตักปลาใส่เรือได้ แล้วเตรียมอวนใหม่ให้เรียบร้อย เพื่อทำการประมงต่อไป

สัตว์น้ำที่จับได้ ได้แก่ ปลากะตัก เคย และอาจได้ปลาผิวน้ำบางชนิดที่กินปลากะตักด้วย เช่น ปลาสาก ปลาสีกุน เป็นต้น

2. ขนาดตามากกว่า 10 มิลลิเมตร

อวนล้อมจับชนิดนี้คือ อวนล้อมจับปลาหลังหิน เดิมชาวประมงเรียกว่า อวนล้อมหลังหิน อวนปลาหลังหินเป็นอวนที่ออกแบบขึ้นมาสำหรับใช้ จับปลาชนิดที่ชอบอยู่ตามแนวหินปะการัง หินใต้น้ำ เช่น ปลากะพงแดง กะพงเหลือง ปลากะรัง ปลาสาก ปลาหางเหลือง ปลาสีกุนชนิดต่างๆ เครื่องมืออวนและวิธีทำการประมงดัดแปลงมาจากอวนล้อมจับปลากะตักแบบกลัดขอ ส่วนใหญ่ใช้ตาอวนขนาด 25 มิลลิเมตร จำนวนคน 6-10 คน แหล่งประมงน้ำลึก 5-20 เมตร ลักษณะเด่นของเครื่องมือนี้คือ สามารถทำการวางอวนล้อมรอบแนวหินปะการังได้ เพราะสามารถดำน้ำปลดอวนที่ติดปะการัง หรือหินใต้น้ำได้ แต่ชาวประมงนิยมใช้กันน้อยเนื่องจากแหล่งประมงมีจำกัด

จังหวัดที่พบมาก คือ จังหวัดระยอง

เรือและอุปกรณ์ เรือประมง 10-14 เมตร เครื่องยนต์ 10-150 แรงม้า อุปกรณ์ที่สำคัญ ได้แก่ อุปกรณ์จ่ายอากาศและท่ออากาศพร้อมหน้ากากดำน้ำ 2 ชุด เครื่องเอคโค่ซาวเดอร์ อาจมี หรือไม่มีก็ได้

เครื่องมืออวน เครื่องมืออวนมีความยาว 250-300 เมตร ลึก 10 - 20 เมตร ขึ้นอยู่กับขนาดเรือ เนื้ออวนเป็นอวนไนล่อนสีดำขนาดตา 25 มิลลิเมตร หรือใหญ่กว่า บริเวณใกล้คร่าวล่างส่วนใหญ่เป็นอวนโปลีเอทธีลีน ขนาดตาอวนเท่ากัน เพราะช่วยให้ปลดอวนจากหินใต้น้ำได้ง่าย ด้านบนผืนอวนมีทุ่นพยุงอวนแบบอวนล้อมจับทั่วไป ด้านล่างมีตะกั่วขนาด 200 กรัม ผูกห่างกัน 1 เมตรตลอดความยาวคร่าวล่าง นอกจากนี้ยังมีขอเหล็กรูปตัวซี ยาว 7 เซนติเมตร จำนวน 30-40 อัน ใช้สำหรับนำไปเกี่ยวคร่าวล่างอวนปีกซ้ายและขวา เพื่อปิดทางออกของสัตว์น้ำทางด้านล่าง

วิธีทำการประมง ทำการประมงเฉพาะเวลากลางวัน โดยเลือกแหล่งประมงบริเวณใกล้เกาะหรือบริเวณหินใต้น้ำเท่านั้น ส่วนใหญ่จะวางแบบเดาสุ่มหรือคาดคะเนโดยไม่ต้องมองเห็นฝูงปลาก่อน ผืนอวนจะถูกปล่อยเป็นวงกลมโอบล้อมบริเวณที่คาดว่ามีฝูงปลาอาศัย ให้เรืออยู่ด้านนอกของเกาะ เมื่อวางอวนเสร็จแล้วจะให้ลูกเรือ 2 คน ดำน้ำนำขอไปกลัดขอบคร่าวล่างของอวนปีกซ้ายและขวา ซึ่งอยู่กราบเดียวกันให้ทบติดกันก่อน ถ้าพบอวนติดหินปะการังจะปลดออกก่อน ส่วนลูกเรือที่อยู่บนเรือจะช่วยกันดึงเนื้ออวนขึ้นเรือจนกระทั่งปลาไปรวมกัน อยู่ที่อวนคั้น จึงตักปลาใส่เรือและเตรียมอวนให้เรียบร้อย และหาสถานที่วางอวนใหม่ต่อไป

สัตว์น้ำที่จับได้ ส่วนมากเป็นปลาตามแนวหินปะการังชนิดต่างๆ เช่น ปลาหางเหลือง ปลาสาก ปลาสลิดทะเล ปลานกแก้ว ปลากะพงชนิดต่างๆ ปลาโฉมงาม ปลาสีกุนขนาดใหญ่ชนิดต่างๆ