อวนครอบ (Falling Nets)

       อวนครอบ หมายถึง เครื่องมือประมงที่มีลักษณะคล้ายแห หรือกล่อง วิธีการใช้เครื่องมือจับสัตว์น้ำ จะปล่อยอวนลงมาจากด้านบนเพื่อครอบสัตว์น้ำที่อยู่ด้านล่าง

       ชนิดเครื่องมือประเภทอวนครอบ เครื่องมือประเภทนี้ใช้วิธีปล่อยอวนรูปแห หรือกล่องลงมาจากด้านบน เพื่อครอบสัตว์น้ำที่อยู่ด้านล่าง ดังนั้นขอบล่างหรือตีนอวนจึงใช้น้ำหนักถ่วงค่อนข้างมาก เพื่อให้ผืนอวนจมตัว สกัดกั้นสัตว์น้ำได้ทัน ชนิดเครื่องมือที่จัดอยู่ในประเภทนี้ คือ เครื่องมือที่เรียกว่า แห และอวนครอบ หรืออวนมุ้ง ในที่นี้ได้แบ่งออกเป็น 4 ชนิด ตามสัตว์น้ำเป้าหมายหลักและขนาดเครื่องมือ มีดังนี้

1. อวนครอบหมึก

2. อวนครอบปลากะตัก

3. แหยักษ์

4. แหอื่น ๆ

อวนครอบหมึก

       อวนครอบหมึก (Squid falling nets) หรืออวนมุ้ง หมายถึง อวนรูปกล่องที่ใช้จับหมึกเป็นเป้าหมายหลัก อวนครอบชนิดนี้ใช้จับปลากะตักไม่ได้ เนื่องจากตาอวนมีขนาดใหญ่ ปลากะตักสามารถหนีลอดออกไปได้ ปัจจุบันชาวประมงใช้อวนครอบหมึกกันน้อย ส่วนใหญ่ใช้แหยักษ์จับหมึกมากกว่า เพราะแหยักษ์มีความสะดวก ทำงานได้รวดเร็วกว่า และประสิทธิภาพในการจับหมึกไม่ได้แตกต่างกัน จำนวนคน 4-6 คน

จังหวัดที่พบมาก ได้แก่ จังหวัดระยอง ตราด ชลบุรี ประจวบคีรีขันธ์ เป็นต้น

เรือและอุปกรณ์ เรือประมงมีขนาด 12-18 เมตร เครื่องยนต์ 60-275 แรงม้า อุปกรณ์ที่สำคัญ ได้แก่ เครื่องเอคโคซาวเดอร์ วิทยุสื่อสาร ไดนาโม ขนาด 5-15 กิโลวัตต์ จำนวน 2 ลูก ดวงไฟขนาด 500 วัตต์ จำนวน 18-50 ดวง และไฟแบบสปอตไลท์ขนาด 500 วัตต์ บางรายทาสีแดง 1-2 ดวง

เครื่องมืออวน อวนรูปกล่องสี่เหลี่ยม ด้านบนและด้านล่างเปิดโล่ง คร่าวบนมีทุ่นพยุงอวน 3 ด้าน ยกเว้นด้านที่แนบกราบเรือ ความยาวของคร่าวบนด้านนอกสุดมากกว่าความยาวเรือประมาณ 3-4 เมตร และด้านที่แนบกราบเรือจะมากกว่าความยาวเรือ 1-2 เมตร ด้านข้างทั้งสองยาวด้านละ 9-10 เมตร ความยาวคร่าวล่างจะมากกว่าความยาวคร่าวบนประมาณ 3-4 เมตร ความลึกอวน 11-16 เมตร เนื้ออวนเป็นอวนไนล่อนขนาด 210dต่อ6 มีขนาดตาอวน 25 มิลลิเมตร คร่าวล่างผูกตะกั่วหรือโซ่ตลอดแนว คิดเป็นน้ำหนักประมาณ 2-3 กิโลกรัมต่อความยาว 1 เมตร รวมทั้งผูกห่วงโลหะขนาดเส้นผ่าศูนย์กลาง 5-7 เซนติเมตร ห่างกันละ 1.00-1.50 เมตร และใช้เชือกขนาด 14-16 มิลลิเมตร ร้อยผ่านห่วงทุกห่วง ปลายทั้งสองของเชือกมาบรรจบใกล้กันที่กึ่งกลางอวนด้านที่แนบกราบเรือ เชือกเส้นนี้ใช้สำหรับรูดปิดด้านล่างของผืนอวน นอกจากนี้ที่ตะเข็บมุมอวนตามแนวความลึกผูกห่วงโลหะขนาดเล็กไว้ด้านใน ห่างกันประมาณ 2 เมตร และใช้เชือกขนาด 10 มิลลิเมตร ร้อยผ่านห่วงดังกล่าว ปลายข้างหนึ่งผูกกับมุมอวนด้านล่าง แล้วร้อยผ่านรอกปลายคันไม้ไผ่ เพื่อใช้สำหรับกว้านรั้งเก็บเนื้ออวนไว้เหนือผิวน้ำก่อนปล่อยอวนลงมาครอบสัตว์น้ำ

วิธีทำการประมง เครื่องมือนี้นิยมใช้ทำประมงเฉพาะกลางคืนช่วงเดือนมืด ไม่มีแสงจากดวงจันทร์ แหล่งประมงน้ำลึก 10-40 เมตร เริ่มจากปล่อยอวนลอย และผูกไว้กับหัวเรือ เพื่อถ่วงให้เรือลอยอย่างช้า ๆ หรือทอดสมอ จัดเตรียมเครื่องมืออวนขึงกับคันไม้ไผ่ขนาดใหญ่ทางกราบเรือด้านใดด้านหนึ่งให้เรียบร้อย และกว้านรั้งเก็บเนื้ออวนทั้งสี่ด้านไว้ที่ผิวน้ำ เปิดไฟทุกดวงเพื่อล่อหมึกนานตั้งแต่ 1 ชั่วโมงขึ้นไป เมื่อเห็นว่ามีหมึกตอมแสงไฟมากพอแล้ว จะทยอยดับดวงไฟที่ใช่ล่อทีละดวงตามลำดับ จนกระทั่งเหลือเฉพาะไฟราวกลางลำด้านที่ใช้เครื่องมืออวน เสร็จแล้วเปิดไฟหรี่สีแดง และดับไฟดวงอื่นๆ จากนั้นเริ่มหรี่ไฟสีแดงโดยลดกำลังเครื่องยนต์จนเกือบมืดสนิท ฝูงหมึกส่วนหนึ่งจะว่ายน้ำเข้ามาบริเวณผิวน้ำศูนย์กลางของไฟหรี่ จึงปล่อยอวนครอบสัตว์น้ำ แล้วรีบกว้านสายมานรูดปิดด้านล่างผืนอวนทันที จากนั้นจะเปิดไฟล่อใหม่ กู้อวนขึ้นเรือจนสามารถตักสัตว์น้ำใส่เรือได้ คืนหนึ่งๆ จะครอบอวน 2-15 ครั้ง ทั้งนี้ขึ้นอยู่กับช่วงเวลาที่มืด และความชุกชุมของหมึก

สัตว์น้ำที่จับได้ คือ หมึกกล้วย หมึกหอม ปลาหลังเขียว ปลาทู-ลัง ปลาสีกุนชนิดต่างๆ ปลาสาก ปลาแป้น และปลาหน้าดินบางชนิด

กำลังทำการประมงอวนครอบปลากะตัก

       อวนครอบปลากะตัก (Anchovy falling nets) หรืออวนมุ้งปลากะตัก เป็นเครื่องมืออีกชนิดหนึ่งที่พบในเรือไดหมึก แต่ไม่ทุกลำขึ้นอยู่กับการตัดสินใจของไต้ก๋ง เครื่องมือชนิดนี้มีลักษณะเหมือนอวนครอบหมึก แต่ใช้อวนขนาดตาเล็กกว่า รวมทั้งปรับปรุงไฟหรี่ให้เป็นแบบรวมกลุ่ม และเทคนิคการหรี่ไฟใหม่ ต่างไปจากการหรี่ไฟจับหมึก ปัจจุบันเริ่มใช้กันมากขึ้นเนื่องจากจับปลากะตักได้ผลดี โดยเฉพาะปลากะตักขนาดเล็กซึ่งตลาดปลากะตักแห้ง (ต้ม-ตากแห้ง และตากแห้ง) ทั้งในและต่างประเทศมีความต้องการมาก จำนวนคนที่ใช้ในการทำอวนครอบชนิดนี้ 4-6 คน

จังหวัดที่พบมาก ได้แก่ จังหวัดระยอง จันทบุรี ตราด ชลบุรี ประจวบคีรีขันธ์ ชุมพร ปัตตานี และจังหวัดสตูล เป็นต้น

เรือและอุปกรณ์ เรือประมงขนาด 8-18 เมตร ส่วนใหญ่ 10-14 เมตร เครื่องยนต์ขนาด 24-275 แรงม้า ขนาดกำลังไฟ 10-30 กิโลวัตต์ ติดตั้งดวงไฟขนาด 500 วัตต์ จำนวน 20-40 ดวง สำหรับล่อสัตว์น้ำ และดวงไฟที่ใช้หรี่เป็นสปอตไลท์ ขนาด 500 วัตต์ จัดให้รวมกลุ่มเป็นกระจุก จำนวน 5-6 ดวง อุปกรณ์อื่นที่สำคัญ ได้แก่ เครื่องเอคโค่ซาวเดอร์ วิทยุสื่อสาร

เครื่องมืออวน มีรูปร่างเหมือนกับอวนครอบหมึก เนื้ออวนชนิดไม่มีปม ขนาดตา 5.50 มิลลิเมตร ขนาดเครื่องมืออวนใกล้เคียงกับความยาวเรือ ตัวอย่างเช่น เรือขนาด 12 เมตร จะมีความยาวอวนด้านระหว่างปลายไม้ไผ่ทั้งสอง ยาว 16 เมตร ด้านข้างสองข้างยาวข้างละ 10 เมตร และด้านที่แนบกับกราบเรือ ยาว 12 เมตร ความลึกอวน 18-23 เมตร คร่าวบนใส่ทุ่นสามด้าน เว้นด้านที่แนบกับกราบเรือ ความยาวอวนรอบปากล่างจะมากกว่ารอบปากบนประมาณ 4 เมตร และผูกห่วงโลหะ 1 ห่วง กับตะกั่วน้ำหนัก 3 กิโลกรัมต่อจุด รอบปากอวนล่าง โดยมีระยะห่างกัน 1.00-1.50 เมตร แล้วใช้เชือกขนาด 16 มิลลิเมตร ร้อยผ่านห่วงมานทุกห่วง ปลายเชือกที่เหลือประมาณ 30 เมตร มาบรรจบกันที่กึ่งกลางอวนด้านที่แนบกราบเรือ นอกจากนี้เฉพาะมุมอวนด้านที่อยู่ปลายคันไม้ไผ่มีห่วงโลหะขนาดเล็กผูกห่างกัน 2 เมตร อยู่ด้านในของตะเข็บมุมอวนตามแนวความลึก แล้วใช้เชือกขนาด 10 มิลลิเมตร ผูกมุมอวนล่างสุด แล้วร้อยผ่านห่วงดังกล่าวและรอกหรือห่วงปลายไม้ไผ่ ปลายเชือกที่เหลืออยู่บนเรือ นอกจากนี้ยังเพิ่มตุ้มน้ำหนักพิเศษขนาด 4-6 กิโลกรัมต่ออัน ถ่วงที่มุมอวนด้านล่างทั้ง 4 มุม เพื่อช่วยให้อวนจมเร็วยิ่งขึ้น

วิธีทำการประมง ทำการประมงเฉพาะกลางคืนไม่จำเป็นต้องเป็นช่วงเดือนมืด น้ำลึก 5-20 เมตร เริ่มจากแล่นเรือค้นหาฝูงปลากะตัก ตั้งแต่เวลาพลบค่ำโดยใช้เครื่อง Echo sounder เมื่อพบและเลือกจุดทำการประมงได้แล้ว จะทอดสมอเรือเปิดไฟทุกดวงให้สว่างเว้นไว้เฉพาะไฟหรี่ เปิดไฟล่อสัตว์น้ำประมาณ 1 ชั่วโมง ฝูงปลาจะรวมตัวกันหนาแน่นมากขึ้น เมื่อเห็นว่ามากพอที่จะทำการประมงได้แล้ว จะเตรียมเครื่องมืออวนให้พร้อม และเริ่มทยอยดับไฟตามลำดับ จนเหลือเฉพาะกลุ่มไฟสปอตไลท์ที่ใช้หรี่กลางลำด้านกราบขวา (หรือด้านที่มีอวน) การหรี่ไฟกระทำโดยลดกำลังเครื่องยนต์แล้วเร่งให้สว่างทันทีทันใดสลับไป-มา ประมาณ 2-10 ครั้ง ชาวประมงเรียกว่าการเบิ้ล หรือโช๊กไฟ ใช้เวลา 1-2 นาที จึงสั่งให้ปล่อยอวนครอบสัตว์น้ำ และกว้านสายมานปิดด้านล่างผืนอวน จากนั้นกู้อวนขึ้นเรือรวมทั้งเปิดไฟล่อสัตว์น้ำใหม่ ถ้าเห็นว่าบริเวณดังกล่าวจับสัตว์น้ำได้น้อย จะย้ายแหล่งจับใหม่ คืนหนึ่งๆ จะย้ายแหล่งประมาณ 3-6 แห่ง ที่ใดได้สัตว์น้ำมากจะครอบอวนบ่อยครั้ง ส่วนใหญ่ใช้อวนครอบ 6-10 ครั้งต่อวัน

สัตว์น้ำที่จับได้ คือ ปลากะตัก ปลาหลังเขียวยาว ปลาอกแรกล้วย ปลาทู-ลัง ปลาสีกุนข้างเหลือง ปลาแป้น ปลาสาก หมึกกล้วย หมึกหอม เป็นต้น

       แหยักษ์ (Large cast nets) เครื่องมือชนิดนี้เป็นแหขนาดใหญ่มาก ไม่สามารถเหวี่ยงด้วยแรงคน แต่จะใช้วิธีขึงกับคันไม้และกราบเรือ เป็นรูปสี่เหลี่ยมเหนือผิวน้ำ แล้วปล่อยลงมาครอบสัตว์น้ำ แหยักษ์เป็นเครื่องมือที่ใช้จับหมึกกล้วย พบเฉพาะในเรือจับหมึกที่ใช้แสงไฟล่อ หรือที่เรียกกันว่า เรือไดหมึก ซึ่งบางลำใช้แหยักษ์อย่างเดียวตลอดปี แต่บางลำใช้แหยักษ์สลับกับเครื่องมือชนิดอื่นๆ จำนวนคนในเรื่อ 2-6 คน

จังหวัดที่พบมาก ได้แก่ จังหวัดชลบุรี ระยอง จันทบุรี ตราด เพชรบุรี ประจวบคีรีขันธ์ ชุมพร ปัตตานี นราธิวาส และจังหวัดชายทะเลฝั่งอันดามันทุกจังหวัด

เรือและอุปกรณ์ เรือประมงขนาด 6-20 เมตร เครื่องยนต์นอกเรือและในเรือขนาด 5-350 แรงม้า อุปกรณ์ที่สำคัญได้แก่ คันไม้สำหรับขึงอวน จำนวน 1 คู่ มีความยาวมากกว่าความยาวเรือ 1-4 เมตร อวนลอยถ่วงหัวเรือยาว 200-300 เมตร ลึก 10-15 เมตร ไดนาโม 1-2 ลูก มีกำลังไฟรวมกัน 3-30 กิโลวัตต์ จำนวนดวงไฟขนาด 500 วัตต์ จำนวน 6-52 ดวง เรือขนาดเกินกว่า 12 เมตร ส่วนใหญ่มีเครื่องเอคโค่ซาวเดอร์ และวิทยุสื่อสาร

เครื่องมืออวน แหยักษ์มีรูปร่างเหมือนกับแหขนาดเล็กทั่วไป แต่มีขนาดใหญ่กว่าหลายเท่ากล่าวคือ ความยาวรอบปากแหประมาณ 4 เท่า ของความยาวเรือ เนื้ออวนที่ใช้ทำตัวแหเป็นอวนโปลีเอทธีลีน หรืออวนไนล่อน มีขนาดตา 25, 30 มิลลิเมตร เป็นส่วนใหญ่ ความลึกหรือความสูงจากตีนแหถึงจอมแหยาวประมาณ 1.00-1.50 เท่า ของความยาวเรือที่ใช้ บริเวณรอบตีนแหใส่น้ำหนักถ่วงเป็นโซ่หรือตะกั่วขนาด 100-500 กรัมต่อลูก หรือหนัก 2-3 กิโลกรัมต่อความยาว 1 เมตร และมีห่วงโลหะขนาดเส้นผ่าศูนย์กลาง 7-10 เซนติเมตร รอบตีนแห โดยผูกห่างกันประมาณ 1.00-1.20 เมตร สำหรับร้อยเชือกขนาด 14-22 มิลลิเมตร เชือกเส้นนี้ใช้สำหรับฉุดแหขึ้นเรือ

วิธีทำการประมง เรือไดหมึกที่ใช้แหยักษ์มีวิธีทำการประมงเหมือนกับเรือไดหมึกที่ใช้อวนครอบหมึก กล่าวคือ ทอดสมอหรือปล่อยอวนลอยถ่วงหัวเรือในเวลาเย็นใกล้มืด เปิดไฟล่อสัตว์น้ำจนคาดว่ามีหมึกตอมไฟมากพอแล้ว จึงเตรียมเครื่องมืออวนให้เรียบร้อยโดยนำปากแหมาขึงที่ปลายคันไม้ซึ่งยื่นออกไปด้านข้างนอกตัวเรือ เป็นรูปสี่เหลี่ยม เนื้ออวนที่เหลือและจอมแหรวบให้ตึงอยู่บนเรือเสร็จแล้วเริ่มดับไฟทุกดวงเหลือเฉพาะไฟสปอตไลท์ขนาด 500 วัตต์ เพียงดวงเดียว จากนั้นจึงเริ่มหรี่โดยลดกำลังเครื่องยนต์ ฝูงหมึกกล้วยจะว่ายเข้ามาบริเวณแสงไฟที่หรี่ เมื่อเห็นว่าหมึกเข้ามามากพอแล้ว ไต้ก๋งให้ลูกเรือปล่อยอวนทั้งสี่มุมลงน้ำเพื่อครอบหมึกโดยดึงสลักออก จากนั้นจึงเปิดไฟล่อทุกดวงให้สว่าง แล้วกู้อวนขึ้นเรือโดยใช้กว้านช่วย หรือใช้แรงคนฉุดเชือกที่ร้อยผ่านห่วงรอบปากแหและกู้อวนต่อ นำสัตว์น้ำออกทางจอมแห อาจทำซ้ำอีกจนกว่าจะมีแสงจันทร์หรือไม่ค่อยได้สัตว์น้ำจึงหยุดทำการประมง

สัตว์น้ำที่จับได้ คือ หมึกกล้วยหมึกหอม ปลาหลังเขียว ปลาอกแรกล้วย ปลาลัง ปลาสาก ปลาสีกุนข้างเหลือง ปลาแป้น ปลาแมว เป็นต้น


       แหอื่นๆ (Other cast nets) หมายถึง แหขนาดเล็กทุกชนิดที่สามารถเหวี่ยง หรือทอดแหด้วยแรงคน เป็นเครื่องมือเก่าแก่ชนิดหนึ่ง ปัจจุบันยังนิยมใช้กันอยู่ ผู้ใช้เครื่องมือนี้โดยมากเป็นผู้มีอาชีพอื่น หรือใช้เครื่องมือประมงชนิดอื่นเป็นหลักอยู่แล้ว แต่มีเครื่องมือแหไว้สำหรับจับสัตว์น้ำเพื่อบริโภคในครัวเรือนยามว่างหรือหารายได้เสริมในช่วงที่มีสัตว์น้ำเป้าหมายชุกชุม โดยเฉพาะแหปลากระบอก ปกติจะไม่ใช้เรือยกเว้นแหทอดหมึก

จังหวัดที่พบมาก แหกุ้ง และแหปลากระบอกพบเกือบทุกจังหวัด ส่วนแหหมึกพบมากที่จังหวัดประจวบคีรีขันธ์ เพชรบุรี และชุมพร

เรือและอุปกรณ์ แหหมึกจะใช้เรือประมงขนาด 4-8 เมตร เครื่องยนต์ขนาด 3-30 แรงม้า และมีแบตเตอรี่ขนาด 100-120 แอมป์ จำนวน 2-3 ลูก ไฟสำหรับล่อหมึกส่วนใหญ่เป็นไฟนีออนสีเขียว ขนาด 20 หรือ 40 วัตต์ จำนวน 6-12 ดวง ส่วนแหปลากระบอก และแหกุ้งส่วนใหญ่จะไม่ใช้เรือประมง

เครื่องมืออวน แหทุกชนิดมีลักษณะเหมือนกัน เมื่อแผ่ออกจะเป็นรูปวงกลม ขอบตีนแหจะมีโซ่ทำด้วยเหล็ก หรือตะกั่วขนาดความหนา 2 มิลลิเมตร เพื่อใช้ถ่วงแหให้จมตัวได้เร็ว วิธีการผูกโซ่ที่ตีนแห มีทั้งแบบที่เรียกว่า ทบเพลา และแบบไม่ทบเพลา การผูกแบบทบเพลาจะทำให้ตีนแหเกิดเป็นกระเปาะเล็กๆ ตามแนวตีนแห ทำให้สัตว์น้ำหลุดจากตีนแหได้ยากขึ้นขณะฉุดแหขึ้นมา ขนาดของแหมีขนาดเส้นรอบวง 10-28 เมตร ขนาดตาอวนขึ้นอยู่กับสัตว์น้ำเป้าหมาย ถ้าเป็นแหกุ้งจะมีขนาดตา 20-25 มิลลิเมตร แหปลากระบอกใช้ขนาดตา 30-35 มิลลิเมตร และแหหมึกจะมีขนาด 25-30 มิลลิเมตร สำหรับแหหมึกจะต้องมีห่วงโลหะขนาดเส้นผ่าศูนย์กลาง 18-20 เซนติเมตร หนัก 2-3 กิโลกรัม อีก 1 ห่วง เพื่อใช้ปล่อยสวมจากเชือกผูกจอมแหลงไปรัดตีนแห ไม่ให้เปิดออกง่ายเมื่อดึงแหขึ้นเรือ ความสูงหรือรัศมีของแหขนาดเล็กทั่วไป ประมาณ 1.70-4.50 เมตร โดยแหหมึกจะมีขนาดใหญ่ที่สุด และตีนแหเป็นแบบไม่ทบเพลา

วิธีทำการประมง แหปลากระบอกและแหกุ้ง ส่วนใหญ่ใช้ในเวลากลางวัน เพราะมองเห็นสัตว์น้ำได้ง่าย แหล่งประมงน้ำลึก 0.50-1.50 เมตร ซึ่งอยู่ติดริมคลอง ชายหาดทราย หรือท่าเทียบเรือโดยเดินหาฝูงปลากระบอกให้พบก่อนจึงเหวี่ยงแหลงไปครอบ การทอดแหจับกุ้งบางครั้งต้องทอดแบบเดาสุ่ม การใช้แหหมึกชาวประมงจะนำเรือที่มีแสงไฟล่อออกทำการประมงเฉพาะคืนเดือนมืด ในบริเวณน้ำลึก 6-10 เมตร ส่วนใหญ่ทอดสมอเรือ 2 ตัว ยึดหัวเรือและท้ายเรือ แล้วเปิดไฟล่อรอเวลาให้หมึกมาตอมแสงไฟ เมื่อต้องการจับหมึกจะดับไฟดวงอื่นเหลือเฉพาะไฟกลางลำเรือ ซึ่งทำให้มีสีแดงโดยใช้ถังพลาสติกสีแดงครอบดวงไฟ หรือใช้ไฟนีออนสีเขียว หมึกกล้วยจะมารวมตัวที่แสงไฟบริเวณผิวน้ำ จากนั้นจึงเหวี่ยงแหลงไปครอบ หลังจากปล่อยให้แหจมตัวและหุบสนิท จึงปล่อยห่วงโลหะสวมจากเชือกผูกจอมแหลงไปรัดที่ตีนแห แล้วฉุดแหขึ้นเรือ และปลดหมึกออกทางตีนแห

สัตว์น้ำที่จับได้ ปลากระบอก กุ้ง หมึกกล้วย หมึกหอม